Piotr Hübner
Fot. Stefan Ciechan
Idee pozytywizmu warszawskiego i rosnąca rola inteligencji, w połączeniu z aspiracjami niepodległościowymi, przyniosły w Królestwie Polskim rewolucję 1905 roku. Względna liberalizacja polityki carskiej doprowadziła do wydania Przepisów tymczasowych o stowarzyszeniach i związkach z 17 marca 1906 roku. Pojawiła się możliwość działania koncesjonowanego przez administrację ruchu społecznego. Ustawa (statut) TNW, sporządzona przez Władysława Holewińskiego, zarejestrowana 1 marca 1907 roku, stwierdzała, że jest ono powołane „w celu rozwijania i popierania badań we wszystkich gałęziach wiedzy oraz ogłaszania dzieł naukowych w języku polskim”. Obok możliwości zebrań i wydawania publikacji, TNW mogło „dostarczać członkom swym środków do prowadzenia badań naukowych”, urządzać konkursy, wykłady, odczyty oraz „utrzymywać biblioteki i niezbędne do badań naukowych zbiory, gabinety, pracownie”. Powołano trzy wydziały: językoznawstwa i literatury; nauk antropologicznych, społecznych, historii i filozofii oraz nauk matematycznych i przyrodniczych. W ramach wydziałów działały komisje dyscyplinowe.
Ignacy Baranowski, w którego mieszkaniu nadal odbywały się „zebrania koleżeńskie członków”, wyjaśniał (list do Marii Skłodowskiej-Curie z września 1912), że Towarzystwo „powstało staraniem ludzi ożywionych jedną myślą, ale nie związanych, poza tą jedną myślą stosunkami towarzyskimi. A że u nas instytucji opartych o działalność zbiorową, prawie wcale w kraju nie było, prócz paru zawodowych zrzeszeń (…) pierwsze chwile pożycia wewnętrznego TNW nie były łatwe, nie mijały bez kolizji, bez starć płynących z trudności porozumienia się ludzi sobie obcych. Otóż żeby członkowie TNW przypatrzyli się sobie wzajem, zbliżyli towarzysko, postanowiliśmy raz na miesiąc spotykać się na gruncie neutralnym. Zebrania nasze są właściwie bezprogramowe; ale w ciągu kilku lat każdorazowo znalazł się temat do poważnej rozmowy o treści zbliżonej do zadań i celów TNW. Gospodarz lokalu (…) nie odgrywa żadnej roli. Uważam się tak, jakby za wynajmującego lokal na cele nie dotyczące wprost mojej osoby. Istotnie, gdyby nie było ograniczeń co do zebrań publicznych schodzilibyśmy się nie u mnie, lecz w jakiejś sali wynajętej”. Przez autora przemawiała skromność – był od roku 1871 profesorem UW, następnie współzałożycielem Kasy imienia Józefa Mianowskiego i TNW. Towarzystwo więc realnie działało – do czasu uzyskania własnego państwa – jako organizacja publiczno-prywatna. W kolejnym liście (z 25 I 1914) Baranowski podkreślał: „Zależność polityczna, jakiej od przeszło stulecia kraj ulegał, rozbiła, zanarchizowała społeczeństwo nasze. Dziś przedstawiamy poniekąd szkołę elementarną życia społecznego”.
Nowa ustawa Towarzystwa, zarejestrowana 1 marca 1911 roku, zawierała rozbudowane zapisy o gabinetach i pracowniach „z zakresu różnych gałęzi nauk przyrodniczych” oraz zapis o „instytucie biologicznym doświadczalnym”. Wprowadzono dodatkowo urzędy Protektora Towarzystwa (wybieranego dożywotnio spośród członków honorowych), kuratora Instytutu Biologicznego, a także Komisję Rewizyjną.
W roku 1916 działały pracownie: antropologiczna, chemii fizjologicznej i patologicznej, fizjologiczna, medycyny doświadczalnej z oddziałem chirurgicznym, meteorologiczna, mineralogiczna, neuro-biologiczna, radiologiczna, serologiczna, zoologiczna. Powołano Biuro Atlasu Gleboznawczego – była to dawna Pracownia Gleboznawcza Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, założona w 1902 roku. Inkorporowano Obserwatorium Astronomiczne imienia Jana Jędrzejewicza, budowane w Płońsku od 1873 roku. Działał od 1917 roku Gabinet Filologiczny dysponujący biblioteką ofiarowaną dwa lata wcześniej przez Gabriela Korbuta. Ten wydał dzieło Literatura polska od początku do powstania styczniowego tomy I-III, 1917-1921. Badania TNW finansowała Kasa Mianowskiego, także w czasie I wojny światowej. Do Towarzystwa należało 113 członków rzeczywistych i 4 honorowych. Majątek Towarzystwa wynosił w końcu 1914 roku około 500 tys. rubli.
Mimo odzyskania niepodległości działania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego były utrudnione wobec następstw wojny i powojennej inflacji. Uchwalony na Zebraniu Ogólnym kolejny statut TNW (19 VI 1922) powoływał się na tradycję Królewskiego Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Celem TNW było „rozwijanie i popieranie badań we wszystkich gałęziach wiedzy”. Nadal nie stosowano wydziałowego numerus clausus. Wspierano możliwość powoływania instytutów i zakładów badawczych Towarzystwa. W nowym brzmieniu statutu Towarzystwo „utrzymuje Zakłady Badawcze oraz zbiory naukowe”. Nazwa Wydziału II uległa modyfikacji – na „Nauk historycznych, społecznych, filozoficznych i antropologicznych”. Teren działalności TNW „rozciąga się na całą Polskę”. Towarzystwo posiadało już osobowość prawną. Członków dzielono na honorowych, czynnych miejscowych i czynnych zamiejscowych. Zacieśniano kryterium przy członkach czynnych – mógł to być tylko „uczony znany z twórczej działalności naukowej”. Do komisji wydziałowych mogli być dopraszani „współpracownicy”. Grono kierowników zakładów badawczych tworzyło Radę Naukową mającą „charakter instytucji doradczej Zarządu”. Zwiększone kompetencje uzasadniały przekształcenie urzędu sekretarza w urząd Sekretarza Generalnego. Funkcje sekretarza wypełniał w latach 1909-1914 oraz 1922-1925 Franciszek Pułaski. Jak oceniał Witold Kamieniecki (Historycy i politycy warszawscy 1900-1950, 1992): „Rozgałęzione stosunki osobiste zarówno w arystokracji, jak i zamożnej burżuazji warszawskiej ułatwiały Pułaskiemu zdobywanie potrzebnych funduszów (…) na cele naukowe miał podatkowywać największych skąpców i egoistów (…) utrzymywał równowagę budżetową, rozmach organizacyjny, porządek biurowy. Wielkim osiągnięciem Pułaskiego było nakłonienie Józefa Potockiego z Antonin do nabycia dla Towarzystwa gmachu przy ulicy Śniadeckich. Obok innych instytutów badawczych znalazła tam pomieszczenie Pracownia Radiologiczna pod tytularnym kierownictwem Marii Skłodowskiej-Curie”.
Próbą łagodzenia skutków kryzysu było powołanie efemerycznego Zrzeszenia Polsko-Amerykańskiego dla Spraw Naukowych, z siedzibą tymczasowego Zarządu w gmachu TNW. Delegaci instytucji naukowych ze wszystkich ośrodków akademickich apelowali w odezwie Do Polaków w Ameryce (III 1924) o wsparcie finansowe za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół Kultury Polskiej w Ameryce.
Najdalej idące projekty rozważała w roku 1925 Komisja Reorganizacyjna TNW. Była to koncepcja przekształcenia w Oddział PAU bądź w Zrzeszenie Towarzystw Naukowych, ułatwiające w szczególności działalność wydawniczą towarzystw dyscyplinowych, bądź w otwarte dla miłośników Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Zamierzano też nadać autonomię organizacyjną zakładom badawczym TNW i utrzymać je z dotacji budżetu państwa.
Mimo powojennego kryzysu powołano w roku 1920 – na podstawie legatu z roku 1909 Nadzieżdy Siebier-Szumowej w wysokości 50 tys. rubli w złocie – Instytut Biologiczny imienia Marcelego Nenckiego, a w roku następnym Instytut Antropologiczny wraz z Muzeum Prehistorycznym imienia Erazma Majewskiego. W roku 1933 Muzeum usamodzielniono (w ramach Wydziału II), kierował nim Włodzimierz Antoniewicz. Instytut Biologii Doświadczalnej przeniesiono w roku 1928 z Wydziału III Nauk Matematyczno-Fizycznych do Wydziału IV Nauk Biologicznych, kierował Instytutem (1927-1934) Jan Dembowski. W ramach Instytutu działały: Stacja Hydrobiologiczna na Wigrach, Zakłady Embriologii Eksperymentalnej, Zakład Biometrii, Stacja Morska na Helu i Stacja (Rzeczna) w Pińsku.
Nowy statut TNW, z 18 marca 1928 roku, wprowadzał akademizację. Powołano dodatkowo Wydział IV Nauk Biologicznych, przekształcając nazwy i zakres pozostałych wydziałów: I. Wydział Językoznawstwa i Historii Literatury i Sztuki, II. Wydział Nauk Historycznych, Społecznych i Filozoficznych, III. Wydział Nauk Matematyczno-Fizycznych. Członków podzielono na zwyczajnych i korespondentów, a zwyczajnych na miejscowych i zamiejscowych (numerus clausus – po 20 w każdym wydziale i kategorii). Dotychczasowi członkowie honorowi i czynni zatrzymywali niezmieniony status. Każdy zakład badawczy uzyskiwał własną radę naukową (mogły być wspólne rady dla kilku zakładów). Do pierwszego grona członków zwyczajnych zaliczono członków założycieli, członków PAU oraz profesorów szkół akademickich, będących dotychczas członkami TNW. Z Zarządu wyłaniano Prezydium Towarzystwa. Tworzyły to grono osoby funkcyjne, z wyłączeniem przewodniczących i sekretarzy wydziałów. W statucie z 1930 roku, zarejestrowanym dopiero 4 kwietnia 1935, mówiono o wiedzy „czystej i stosowanej” i o tym, że na członków TNW „mogą być wybierani wybitni uczeni i badacze”. Do tego, jak oceniał Nawroczyński, TNW „z instytucji niezależnej od funduszów państwowych stało się (…) instytucją subsydiowaną”.
Rosnące trudności, związane z programem sanacji, a także stołeczne usytuowanie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego przyniosły próbę „budowy drugiej Akademii”. Wojciech Świętosławski wspominał (18 XII 1929) „posłuchanie u pana Prezydenta Rzeczypospolitej”, który „wypowiedział się za zupełnym powściągnięciem się od wszelkiej roli czynnej” w sprawie projektu „utworzenia Akademii Nauk w Warszawie i połączenia jej z Towarzystwem Naukowym Warszawskim i z mającą powstać Akademią Nauk Technicznych”. Ambicje warszawskich uczonych zostały krytycznie przyjęte przez Polską Akademię Umiejętności. Nowej Akademii w Warszawie nie powołano, ale w Komitecie Porozumiewawczym Towarzystw Akademickich TNW miało połowę głosów (dzięki fuzji z ANT), a Rada Nauk Ścisłych i Stosowanych wraz ze swymi komitetami była bliższa TNW niż PAU.
Kryzys gospodarczy i związana z nim polityka oszczędności budżetowych dotknęły także TNW. Subwencje rządowe, parlamentarne, z Funduszu Kultury Narodowej i banków spadły (1930-1932) z 375 tys. zł do 78 tys. zł rocznie. Spadły też zapisy darczyńców, które przez 25 lat przyniosły odpowiednik 5 mln zł. W „Sprawozdaniu” sekretarza generalnego TNW, Edwarda Lotha (za lata 1930-1932) wskazywano, iż budżet Towarzystwa został zredukowany do 1/5, a zadłużenie sięgnęło kwoty 80 tys. zł. TNW musiało oddać w najem gmach przy ulicy Śniadeckich i przenieść działalność (XI 1930) do niewykończonych wnętrz Pałacu Staszica. W tych warunkach „żywa i wszechstronna działalność TNW słabnie i chwilami niemal zamiera, ustają wydawnictwa, nawet sprawozdania miesięczne ukazują się tylko z trudem. Praca naukowa w Instytutach badawczych maleje, brak nam opału i światła, następuje redukcja personelu i poborów”. W roku 1933 przyłączono do Instytutu Biologii Doświadczalnej Pracownię Neurobiologiczną, przekształconą w zakład (1935), a w 1938 – wileński Instytut Badań Mózgu.
Akademicki charakter towarzystwa został poddany licznym ograniczeniom, jakie wprowadziły władze komunistyczne. Działacze Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w okresie głębokiej stalinizacji usiłowali ratować Kasę im. Józefa Mianowskiego oraz wspierali Towarzystwo Naukowe w Płocku. W okresie budowy Polskiej Akademii Nauk władze TNW przystąpiły do wymuszonej reorganizacji i uznały, że w nowych realiach ustrojowych towarzystwo – jak to określały władze komunistyczne – „nie ma racji bytu”.
Wróć