„Pierwszy z kaszubskich poetów”

Seria Biblioteka Pisarzy Kaszubskich utrwala i buduje kanon literatury kaszubskiej. Do XIX tomu weszły utwory humorystyczne Hieronima Jarosza Derdowskiego (1852–1902), który z języka Kaszubów uczynił narzędzie literackiego przekazu. Przyczynił się do wzmacniania tożsamości kaszubskiej w łączności z kulturą polską. Wydawca słusznie uznał, że poematy Derdowskiego mają nieprzecenioną wartość historyczną i kulturotwórczą. Mogą stać się lekturą współczesnego zarówno kaszubskiego, jak i polskiego czytelnika.

Poematy humorystyczne poprzedzają studia zasłużonych kaszubologów: Józefa Borzyszkowskiego, Daniela Kalinowskiego i Joanny Ginter. Wprowadzają w gąszcz zagadnień, które uzmysławiają, jak nieoczywiste były losy Derdowskiego i oddziaływanie jego tekstów. Porządkują dotychczasową wiedzę o jego życiu, twórczości i recepcji, a także języku utworów. Wskazują na czynniki społeczno-kulturowe, które wpłynęły na ukształtowanie przez pisarza ponadgwarowego modelu języka artystycznego. Dzięki niemu rozwinęła się literatura kaszubskojęzyczna, której jeszcze za czasów Floriana Ceynowy (1817–1881) nie było. Co więcej, wydane teraz w jednym tomie teksty Kaszubi chętnie czytali.

Borzyszkowski z niesłabnącym żarem entuzjasty i wybitnego znawcy przypomina ustalenia bio– i bibliograficzne; omawia chronologicznie edycje literackich tekstów Derdowskiego w kontekście rozgrywek i polemik, jakie prowadziły ze sobą ugrupowania Kaszubów. To ujęcie daje obraz oddziaływania pisarstwa Derdowskiego na twórcze środowisko Kaszubów, zróżnicowane pod względem poglądów na sprawy własnej tożsamości. Borzyszkowski przywołuje opinię o pisarzu Aleksandra Majkowskiego, która jest ideową podstawą tej książki: „Z tym złotym humorem, z tą chętką wesołego «podkorbiania», jest Jarosz Derdowski nieodrodnym synem Kaszub i takim on wśród nas żyje w swoich pismach”.

Wyjątkowe miejsce w piśmiennictwie kaszubskim zajmuje „epopeja” Herusia z Wiela Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka po sécë jachôł. Żaden inny utwór Kaszuby nie miał więcej wznowień niż ta opowieść. Dlatego zdecydowano się zebrać i wydać mniej znane poematy Derdowskiego, np.: Wojkasyn ze Sławoszyna (o Ceynowie), Kaszube pod Widnem, Jasiek z Knieji. Sporo łgorstw kaszebściech, BAJU-BAJU prze wielkanocnym jaju, Nórcyk kaszubści abo Koruszk. Zarówno tytuły utworów, jak i one same są podane też w wersji zestandaryzowanej, czyli znormalizowanej (powstałej na skutek ujednolicenia dialektów kaszubskich, co umożliwia użycie kaszubszczyzny w edukacji, mediach oraz administracji).

Kalinowski, inspirując się metodologią Michała Głowińskiego, opartą na „stylach odbioru”, po raz pierwszy zbadał i uporządkował sposoby czytania kaszubskiego klasyka. Swoje rozpoznania osnuł wokół kluczowych dla utworów kwestii, np. semantyki kaszubskiego słowa „łgorz”. Nasuwa się skojarzenie z wyrazami znaczeniowo pokrewnymi – polskim „bajarzem” i czeskim „básníkiem”, a także zagadnieniem fikcji jako formy artystycznej. Utwory Derdowskiego pokazywane są jako źródło inspiracji literackich dla kolejnych pokoleń Kaszubów. Niebagatelne jest ustalenie, że Derdowskim zainteresował się Adolf Nowaczyński.

Cenne jest ogląd i rozumienie poematów Derdowskiego na tle literatury ludowej i popularnej epoki. To sygnał, że dorobek twórczy poszczególnych dzielnic czy regionów Polski należałoby rozpatrywać w perspektywie komparatystycznej, aby nie ograniczać refleksji badawczej do sztywno wytyczonych granic kulturowych czy etnicznych. Do przeczytania utworów kaszubskiego klasyka zachęca Kalinowski, pisząc, że „Humor poezji i prozy Derdowskiego jest wszakże bardzo dosadny i przekracza patriotyczny dydaktyzm utworów z drugiej połowy XIX w. Należy więc w tym miejscu przywołać kontekst sowizdrzała, figlarza i złośliwego błazna, który uosabia ludową mądrość i satyryczną drwinę”.

Hieronim DERDOWSKI, Poematy humorystyczne, red. i wstęp: Józef Borzyszkowski, Daniel Kalinowski, Joanna Ginter, Instytut Kaszubski, Gdańsk 2025, seria: Biblioteka Pisarzy Kaszubskich.