Przywrócony zmysł

Publikacja Urszuli Kusio jest nowatorską analizą z zakresu nauk antropologicznych, kognitywistycznych oraz socjologicznych. W swoim warsztacie badaczka skupia się na węchu, który został uwzględniony w rozważaniach naukowców o wiele później aniżeli pozostałe zmysły, choć odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu jednostki. Książka składa się z trzech rozdziałów z podrozdziałami oraz bibliografii. Niemniej szkoda, że brakuje notatki o samej autorce.

Zarówno w starożytności, jak i w czasach nowożytnych uważano, że węch jest zmysłem podrzędnym wobec wzroku i słuchu, co według autorki jest obecnie tezą kwestionowaną. Współczesne badania dowodzą bowiem, że marginalizowanie roli węchu jest procesem fałszującym rzeczywiste wartości poznawcze. Jak podano we wstępie, celem książki jest potwierdzenie, że socjologia oraz każda z jej subdyscyplin będzie niekompletna, jeśli w rozważaniach o zmysłach nie uwzględni się węchu. Zmysł ten odgrywa istotną rolę, jak słuch i wzrok, nie tylko w skali mikro, ale także w szerokim zakresie struktur społeczno-kulturowych.

Na poszerzenie kontekstu i rozbudowaną interpretację zagadnień pozwala analiza historii węchu i zapachu od czasów starożytnych po współczesność. Godna uwagi jest skrajna opozycja pomiędzy starożytnością a średniowieczem i nowożytnością. W dawnej Europie nie tyle zapanował zastój praktyk higienicznych, co zupełny zanik ablucji pod wpływem ofensywy Kościoła. W konsekwencji dominował pogląd teologiczny podtrzymujący przekonanie o grzeszności kąpieli. Z czasem powszechnie przyjęto teorię, jakoby dżuma wynikała z chorobotwórczych miazmatów. Rzekome wyziewy pochodziły z ziemi i wód, dostając się do ciała jednostki. Walka z epidemią dżumy polegać miała na unikaniu wody, otwierała ona bowiem pory i rozpulchniała ciało, czyniąc je wrażliwym na morowe powietrze.

Zarys historyczny węchu i zapachu stanowi solidną podstawę do dalszych rozważań, podzielonych na analizę w perspektywie naukowej i kulturowej. Książka opisuje ewolucję węchu oraz jego akceptację jako przedmiotu badań naukowych. Zmysł ten zyskał nowe, wcześniej nieeksplorowane konteksty praktyczne, co umożliwiło rozwój osmologii – dyscypliny zajmującej się właściwościami i funkcjonowaniem zmysłu węchu i jego nieprawidłowym działaniem.

W kontekście kulturowym interesująca jest kinematografia i jej próby połączenia produkcji filmowych z zapachami, niemniej przeszkodę stanowiły bariery techniczne. Aromatyzacja konkretnej projekcji skutkowała mieszaniną i nawarstwianiem się woni. Niemożliwe było, aby jeden zapach przechodził płynnie w drugi, co powodowało, że sala kinowa wypełniała się przytłaczającą mieszaniną aromatów. Kwestia kinematografii jest jednak częścią szerszej analizy. Autorka wykracza poza granice Europy, opisując olfaktoryczną specyfikę różnorodnych kultur. Pokazuje, jak zapachy różnią się w zależności od czynników geograficznych, środowiska naturalnego czy uwarunkowań cywilizacyjnych danej społeczności. Dodatkowo zwraca uwagę na konsekwencje mechanizmu różnic kulturowych i społecznych związanych z zapachem, które przejawiają się w postaci ugruntowanych stereotypów, wykluczeń i uprzedzeń społecznych.

Publikacja jest uzupełnieniem luki w badaniach nad zmysłem węchu. Autorka uczyniła to w sposób świeży, uwzględniając szczególnie kwestie społeczno-kulturowe. Choć książka jest wielowątkowa, niektóre rozważania – szczególnie wątki historyczne – wydają się powtarzalne. Jednak nie zakłóca to wartości poznawczej. Badaczka podkreśla, że żadna z podjętych analiz nie wyczerpuje omawianej problematyki. Osmologia wciąż bowiem ewoluuje i wymaga dalszych, interdyscyplinarnych badań.

Urszula KUSIO, Zmysł niedoceniony. O roli zapachu w kulturze, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2025.