Przywrócić zaburzoną harmonię

Niegdyś dawał wytchnienie, był naturalną potrzebą, regulował rytm doby. Współcześnie stał się problemem, z którego brakiem zmaga się społeczeństwo.

Książka Fenomen snu jako wspólne przedsięwzięcie pracowników Centrum Badań im. Edyty Stein UAM, Katedry Nauk Społecznych i Humanistycznych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu i Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego UM w Poznaniu zapowiada interdyscyplinarność.

Sen bowiem jest dziś przedmiotem badań medyków (przedstawicieli neurologii, psychiatrii, pulmonologii, kardiologii i laryngologii), humanistów (z zakresu historii, kulturoznawstwa, historii sztuki, literaturoznawstwa), teologów. Natura snu jednak wymyka się poza refleksję czysto medyczną czy filozoficzną, budząc przekonania o jego magicznej, proroczej czy też heurystycznej mocy. Estetyka oniryczna znalazła wyraz w dziełach literackich, malarskich czy filmowych. Książka jest zbiorem esejów zgrupowanych tematycznie.

Otwierający książkę rozdział Szczepana Cofty i Darii Springer Zdrowy sen ukazuje holistyczne podejście współczesnej medycyny do snu. Od czasów starożytnych zastanawiano się, czy sny można tłumaczyć. Interpretatorów nie brakowało; sam Arystoteles pisał o śnie i o czuwaniu, o marzeniach sennych i o wróżeniu ze snów. W rozdziale O czym śnili starożytni? Elżbieta Wesołowska, Kazimierz Ilski, Juliusz Rogowski i Łukasz Jędrowski omówili toposy związane z ciemnością, snem i nocą w twórczości poetów antycznych. Rozdział Sny w religii i filozofii, autorstwa Marii Baranowskiej, Joanny Kiersztejn, Elżbiety Kotkowskiej, Doroty Kamińskiej-Jones, to refleksja nad tajemnicą snu, półsnu, czuwania, letargu, a także snu jako narzędzia diagnostycznego w przekazach kultury indyjskiej. Rozdział Sny bolesne – sny uzdrawiające to dwa artykuły Anny Grzegorzyk i Małgorzaty Okupnik dotyczące snów towarzyszących „doświadczeniom granicznym” (K. Jaspers) i ukazujących psychiczną kondycję człowieka po przejściach. Przywołane są tu świadectwa trzech kobiet: Wandy Półtawskiej, Edyty Stein i Jadwigi Koczocik-Przedpelskiej.

W rozdziale Sny artystyczne autorstwa Grzegorza Kubskiego, Marka Skrukwy, Rafała Koschanego i Marka Kurkiewicza zinterpretowane zostały: poemat Ostatni Zygmunta Krasińskiego i powieściowy cykl Rodzina Thibault Rogera Martin du Garda. Dzieła te łączy element snu jako wyraz niemocy, marazmu, stającego się początkiem wizji religijnych. Omówione zostały także oniryczne motywy twórczości w tekstach Grzegorza Ciechowskiego oraz popularne metaforyczne porównanie kina do snu ze szczególnym zwróceniem uwagi na film Holy Motors Leosa Caraxa. Ewa Baum i Krzysztof Prętki w rozdziale Z dziejów badań nad snem przywołują sylwetki i badania dwóch polskich przedstawicieli zagadnienia: Benedykta Dybowskiego (1833-1930) Sen i marzenia senne (1907) oraz Adolfa Klęska (1876-1935) Fizyologia i patologia snu (1900). W rozdziale Sny nasze współczesne Paweł Siek, Maria Bartkowiak, Maja Olesińska, Joanna Sztanka a także Yuliia Shabanova, Anatolii Osypov zwracają uwagę na potrzebę integracji naturalnych rytmów człowieka i całej przyrody z rytmami życia społecznego. Paradygmat kulturowy metamodernizmu oraz model „nowego stoicyzmu” mają, zdaniem autorów, służyć przywróceniu zaburzonej harmonii i integralności człowieka.

Do tomu dodane zostały teksty jubileuszowe z okazji 20-lecia Centrum Badań im. Edyty Stein UAM. Zaprezentowano dzieje recepcji i refleksję naukową nad filozofią Teresy Benedykty od Krzyża w Polsce, omawiając jej relacje intelektualne i osobiste z Edmundem Husserlem, Martinem Heideggerem i Romanem Ingardenem.

Fenomen snu, red. nauk. Ewa BAUM, Szczepan COFTA, Anna GRZEGORCZYK, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2024, seria: Filozofia i Logika.