Mariusz Karwowski
To najwyższe wyróżnienie naukowe przyznawane w Polsce. Jego wartość wynosi 400 tys. zł. Dla porównania, Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej to 250 tys. zł, Nagroda Heisiga – 200 tys. zł, Nagroda Naukowa im. Stanisława Lema – 100 tys. zł, Nagroda Narodowego Centrum Nauki – 50 tys. zł (Rada NCN wnioskuje do MNiSW o podwyższenie do 75 tys. zł). Nagroda PAN została ustanowiona pod koniec ubiegłego roku, a jej celem jest wzmocnienie pozycji polskich zespołów badawczych w globalnym obiegu nauki oraz podkreślenie roli doskonałości naukowej.
– Ma to być wyróżnienie, które wzmocni konkretnego badacza bądź badaczkę, odciąży od ciągłego zastanawiania się, w jaki sposób zdobyć pieniądze na przetrwanie. Nagrodę będzie można wykorzystać wedle własnych potrzeb. Ale jest jeszcze perspektywa na zewnątrz: chcemy dać jasny, czytelny sygnał, że promujemy najlepszych – mówił kilka tygodni temu na łamach „Forum Akademickiego” prof. Marek Konarzewski, prezes PAN i główny pomysłodawca nagrody.
Kandydatów można było zgłaszać do końca lutego. Wpłynęło 31 wniosków, w tym 27 indywidualnych i 4 zespołowe. Najwięcej zgłoszeń dotyczyło badaczy z dyscyplin reprezentowanych przez Wydział III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi PAN (18). Ponadto: Wydział I Nauk Społecznych i Humanistycznych PAN – 2 zgłoszenia, Wydział II Nauk Biologicznych i Rolniczych PAN – 4 zgłoszenia, Wydział IV Nauk Technicznych PAN – 3 zgłoszenia, Wydział V Nauk Medycznych PAN – 4 zgłoszenia.
Ponieważ niektóre nazwiska powtarzały się w zgłoszeniach, po ostatecznej weryfikacji do oceny trafiły osiągnięcia 18 badaczy i badaczek oraz 4 zespołów. Powołane przez Kapitułę grono zagranicznych recenzentów (w tym zagranicznych członków PAN) przedstawiło opinie dotyczące dorobku naukowego kandydatów. Spośród nich członkowie Kapituły w głosowaniu tajnym wybrali prof. Agnieszkę Chacińską, jedną z czołowych badaczek w dziedzinie proteomiki mitochondrialnej. Jej badania i związane z nimi odkrycia dotyczą uniwersalnych dla wszystkich komórek eukariotycznych procesów warunkujących powstawanie i właściwe działanie mitochondriów. Fenomen odkryć naukowych prof. Chacińskiej polega na tym, że ujawniły i wyjaśniły fundamentalne mechanizmy funkcjonowania komórki, zwłaszcza procesy transportu i kontroli jakości białek mitochondrialnych, zmieniając dotychczasowe modele biologii komórki.
Badaczka odkryła mechanizmy odpowiedzialne za transport i dojrzewanie ponad tysiąca białek funkcjonujących w mitochondriach oraz molekularne podstawy dynamiki translokazy białek mitochondrialnych TIM23 odpowiedzialnej za transport białek przez i do wewnętrznej błony mitochondrium. Uzupełnieniem poznanych wcześniej szlaków i mechanizmów biogenezy białek mitochondrialnych była identyfikacja białka nazwanego Mia40, które dało początek odkryciu ścieżki działającej poprzez regulowaną wymianę disiarczkową i stanowiącej nowy mechanizm produktywnego transportu frakcji białek mitochondrialnych.
Wykazała, że mitochondria działają w ścisłym powiązaniu z innymi systemami komórkowymi – w szczególności z proteasomem – co pozwoliło opisać nowe mechanizmy reagowania komórki na stres i uszkodzenia białek. Komórki ludzkie reagują na defekty mitochondrialne poprzez ekspresję alternatywnej, bardziej aktywnej wersji proteasomu z podjednostkami typowymi dla immunoproteasomu. Mechanizmy podwyższonej aktywności proteasomu, obecne zarówno w drożdżach, nicieniach, jak i komórkach ludzkich, chronią komórki przed stresem proteotoksycznym, sprzyjając ich przetrwaniu. Jeśli degradacja białek jest nieskuteczna, mitochondrialne białka prekursorowe tworzą złogi, które mogą stać się toksyczne dla komórki i prowadzić do jej degeneracji obserwowanej w chorobach związanych z wiekiem. Odkrycia te mają znaczenie nie tylko poznawcze, lecz także aplikacyjne, gdyż otwierają nowe perspektywy w badaniach nad chorobami mitochondrialnymi i neurodegeneracyjnymi.
„Prof. Agnieszka Chacińska jest obecnie jedną z nielicznych osób pracujących w Polsce, których osiągnięcia badawcze mogłyby zostać wzięte pod rozwagę przez Komitet Noblowski i być rozpatrywane w kontekście przyznawanej przez niego nagrody w dziedzinie medycyny lub chemii” – napisano w uchwale Prezydium PAN.
Laureatka ukończyła Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie związała się z Instytutem Biochemii i Biofizyki PAN. Odbyła staż podoktorski w Instytucie Biochemii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu we Fryburgu, gdzie później została kierownikiem grupy badawczej. Po powrocie z Niemiec rozpoczęła pracę w Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie. Założyła tam Laboratorium Biogenezy Mitochondrialnej. W latach 2017–2019 kierowała Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego (CeNT UW). Od 2020 r. stoi na czele IMol PAN. To pierwszy od ponad ćwierćwiecza nowy instytut badawczy poświęcony naukom biologicznym w Polsce i jednocześnie najmłodsza jednostka PAN. Tytuł profesora nauk biologicznych otrzymała w 2014 roku. Należy do Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO) i Academia Europaea, a także Komitetu Biologii Molekularnej Komórki PAN. W maju 2024 r. została pierwszą badaczką z Polski w gronie członków Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina. W ub.r. otrzymała Nagrodę Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za osiągnięcia w zakresie działalności organizacyjnej.
Wręczenie Nagrody PAN nastąpi 24 czerwca podczas uroczystej gali towarzyszącej Zgromadzeniu Ogólnemu Polskiej Akademii Nauk. Będzie też głównym punktem obchodów jubileuszu 75-lecia PAN. „Forum Akademickie” objęło to wydarzenie patronatem medialnym.
Mariusz Karwowski
