Fenomen szeptania

W kulturze ludowej szeptuchami lub prościej babkami zwie się osoby, które jakoby potrafią zmanipulować sakralną moc, by ta spowodowała, że coś się ‘stanie’ lub ‘odstanie’. Swoimi rytualnymi zabiegami szeptuchy mogą rzucić lub zdjąć urok, nasłać lub wyleczyć chorobę, zająć się konfliktami w związkach, problemami pieniężnymi, spadkowymi itp. W zależności od swoich umiejętności szeptucha będzie się starała być mediatorem między ludźmi a sacrum. Znana jest specjalizacja szeptuch. Jeśli chodzi o leczenie schorzeń, dopracowano się katalogu diagnostycznego. I tak szeptucha może leczyć: ‘od róży’, którą współcześnie rozpoznano by jako choroby skórne; ‘od kołtuna’, który w przeciwieństwie do czasów staropolskich nie wynikł z braku higieny skóry głowy i włosów, lecz jest traktowany jako choroba na tle nerwowym wywołana stresem, a często kojarzona z nowotworem; ‘od uroku’, gdyż oczy niektórych ludzi mogą być tak uroczne, że ich spojrzenie staje się szkodliwe; ‘od przestrachu’ dotykającego głównie dzieci a wywołanego doświadczeniem szoku lub silnego stresu; ‘od wiatru i przewiania’ – chorób manifestujących się na skórze.

Większość szeptuch działa na Podlasiu, na terenie dwóch powiatów: hajnowskiego i bielskiego, zamieszkanych przez ludność prawosławną. Ewelina Sadanowicz zajmowała się badaniem fenomenu szeptuch w latach 2016-2022. Główne jej narzędzia badawcze to: wywiad, rozmowa, obserwacja, analiza krytyczna materiału historycznego. Ponieważ praca jest przyczynkiem do określenia stanu świadomości religijnej wschodnich rubieży Podlasia, naturalnym staje się też sondowanie stanowiska Cerkwi prawosławnej wobec działalności szeptuch.

Autorka zdołała ustalić, że szeptuchy są szczątkową pozostałością rozbudowanego systemu lecznictwa ludowego Podlasia. W minionych wiekach leczyli tu także koźlarze, gęślarze, kostoprawi. Przyjmowaniem porodów zajmowały się zaś powituchy. Profesja szeptuch przekazywana jest zwykle młodszej generacji rodziny, najczęściej matka przekazuje córce, jednakże są pewne predyspozycje do zawodu, np. „człowiek urodzony przez niezamężną kobietę nabiera właściwości «tamtego świata», ma wrodzone zdolności mediacyjne”. Ułatwia to kontaktowanie się z rzeczywistością pozaziemską, czyli szeptanie.

Zamawianie, podkładanie, robienie to tradycyjne nazwy rytuałów szeptuch. Rozstrzygają one także spory czy ustanawiają prawidła, np. że w okresie Bożego Narodzenia nie należy nic nikomu pożyczać, gdyż moc uchodzi z domostwa.

Cerkiew zwalcza proceder, interpretując działalność szeptuch jako praktyki magiczne, ale również dlatego, że autorytet Cerkwi na tym cierpi, a zalecenia duchownych są ignorowane. Koronnym argumentem Cerkwi jest wskazywanie wiernym, iż babki nigdy nie pytają o wiarę, podczas gdy Chrystus zawsze pytał, a ponadto szeptuchy dialogują z chorobami, tj. zamiast do Boga zwracają się do choroby. Choroba jest traktowana przez nie jako spersonifikowane zło. Obraz światopoglądu religijnego, jaki wyłania się z badań, sugeruje istnienie dualizmu religijnego wśród części prawosławnej ludności Podlasia. Ma ona tendencję do traktowania na równi zarówno chrześcijańskiego Boga, jak i Złego, spod którego mocy w sposób rytualny można się oswobodzić. Zastosowany synkretyzm środków cerkiewnych (ikony, oleje, naśladownictwo rytuałów) wraz z rzekomą mocą szeptuch pozwala mieć przekonanie, że spełniło się wszystko co możliwe, by przywrócić stan naturalny, bez skazy.

Ewelina SADANOWICZ, Szeptuchy. Religijność ludowa na Podlasiu, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2024.