Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Józef Ziemacki – lekarz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego. Fotografia portretowa w uroczystym stroju akademickim. Autor Jan Bułhak. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 1-N-679.
Józef Kazimierz urodził się 6 (18) września 1856 r. w Wilnie w rodzinie szlacheckiej Franciszka i Amelii Ziemackich. Jego dziadek Andrzej, dziedzic niewielkiego folwarku w Dachniach w powiecie oszmiańskim, uczestniczył w powstaniu Tadeusza Kościuszki. Wuj Józef zginął w powstaniu listopadowym, drugi wuj Rajmund został księdzem i odczytywał w kościołach manifest Rządu Narodowego, za co w Wilnie w 1863 r. został rozstrzelany. Ojciec Józefa, Franciszek, odziedziczył posiadłość w Dachnie i tam gospodarzył. Chłopiec był wychowany w tradycji patriotycznej i zaszczepiona w dzieciństwie polskość towarzyszyła mu przez całe życie.
Józef Ziemacki. Źródło: licencja CCBY-SA4.0
https://pl.wikipedia.org/
W 1866 r. wstąpił do I klasycznego Gimnazjum w Wilnie. „Na ławie gimnazjalnej zakłada tajną bibliotekę polską, biorąc w ten sposób udział w tlejącym i niebezpiecznym wówczas ruchu narodowym i kontynuując dawne tradycje rodzinne” (Karol Kosiński).
W 1875 r., po ukończeniu Gimnazjum, Józef Ziemacki wyjechał do Petersburga i został studentem Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Petersburskiego. Rok później przeniósł się do Wojskowej Akademii Lekarskiej. W tym okresie wykazał się jako polski patriota, dlatego był kilkakrotnie aresztowany i pod koniec studiów został relegowany z uczelni. Podobnie jak w Wilnie założył bibliotekę polską i został jej pierwszym bibliotekarzem. Po zamachu na Aleksandra II w 1880 r. policja petersburska dokonała w mieszkaniu Ziemackiego rewizji. Znaleziono u niego bibliotekę polską i został z tego powodu uwięziony. Po dwu miesiącach wypuszczono go, ale bez prawa powrotu do Akademii.
Z trudem udało mu się dostać pozwolenie na studia w Dorpacie, dokąd wyjechał jesienią 1880 roku. W ciągu kolejnych dwóch lat studiował medycynę na Uniwersytecie Dorpackim. W kolejnych latach odbył studia za granicą: w Wiedniu, Pradze i Berlinie. 7 maja 1883 r. w Dorpacie obronił rozprawę pt. Beitrag zur Kenntniss der Micrococcencolonien bei septischen Erkrankungen (Przyczynki do wiedzy o koloniach bakterii pakietowców i ich zakaźnym działaniu) i uzyskał stopień doktora medycyny. Został mianowany asystentem chirurgicznego Oddziału Szpitala Obuchowskiego w Petersburgu i po raz drugi wyjechał do tego miasta.
1 listopada 1883 r. Ziemacki został nadetatowym asystentem Oddziału Chirurgicznego Kobiecego Szpitala Miejskiego Obuchowskiego w Petersburgu. Pracował na tym stanowisku w latach 1884–1885. W tym czasie kilkakrotnie ciężko chorował, nieomal nie stracił życia. W 1886 r. zakaził się tyfusem plamistym, a w 1887 r. durem powrotnym, gdy zastępczo pracował w Instytucie Wyższych Kursów Żeńskich Lekarskich na oddziale chorób wewnętrznych dr. Władimira Kierniga. Po wyzdrowieniu w latach 1887–1890 był zatrudniony jednocześnie w kilku instytucjach medycznych, m.in. w ambulatorium chirurgicznym Szpitala Obuchowskiego i jako lekarz schroniska im. Cesarzewicza Mikołaja Aleksandrowicza, które podlegało charytatywnym instytucjom cesarzowej Marii. Obok intensywnej działalności zawodowej w latach 1887–1890 dokształcał się w Nadzieżdzińskim Instytucie Położniczym.
Znajdował też czas na badania naukowe, opublikował w tym okresie ponad 10 prac z różnych działów medycyny. Pięć opracowań było poświęcone chirurgii, wśród nich: Próba zastosowania kreoliny w leczeniu ran i owrzodzeń oraz Kilka słów o metodzie operacji w sekwestrotomii na szczękach z zachowaniem zębów („Chirurgiczny Wiestnik” 1888), Przemywanie jam stawowych w chorobach torebek stawowych („Chirurgiczny Lietopis” 1889). Niestety „dotychczasowe zajęcia nie zapewniały mu dostatecznych środków na utrzymanie w drogim Petersburgu. W wieku 33 lat zdobył mocne podstawy z chirurgii i ginekologii i mógł zająć samodzielne stanowisko, zapewniające warunki bytu” (Piotr Szarejko).
Profesor Józef Ziemacki z żoną Marią i synem Jerzym. Źródło: Wikimedia Commons
W 1890 r. Ziemacki dostał zaproszenie od Połtawskiego Gubernialnego Zarządu Ziemskiego i wyjechał do Połtawy. Został zatrudniony jako ordynator i objął kierownictwo oddziału chirurgicznego i ginekologicznego w Gubernialnym Ziemskim Szpitalu w Połtawie. Przeniósł się do miasta, w którym była niewielka – około 800 osób – ale bardzo aktywna polska wspólnota, dzięki której w 1859 r. został wybudowany Kościół pw. Podwyższenia Krzyża.
Józef Ziemacki zamieszkał w budynku Czebotariowa przy placu Pietrowskim (obecnie plac Konstytucji). Dzięki swemu doświadczeniu „chirurga pierwszorzędnego” zyskał uznanie i rozgłos na całym południu Imperium Rosyjskiego. „Tu zdobył z czasem taką popularność i to nawet w sąsiednich guberniach, skąd przybywali chorzy” (Piotr Szarejko).
Ulica Aleksandrowska i plac Pietrowski w Połtawie. Pocztówka z pocz. XX wieku. Źródło: Domena publiczna
W tym okresie Józef Ziemacki, obok pracy zawodowej i praktyki prywatnej, zajmował się dydaktyką na Uniwersytecie w Charkowie. „W ciągu następnych dwu lat, nie przerywając pracy chirurgicznej w Połtawie, prowadzi dwa razy tygodniowo wykłady w Charkowie z zakresu patologii chirurgicznej” (Karol Kosiński). W marcu 1893 r. uzyskał stopień docenta prywatnego przy Katedrze Patologii Chirurgicznej na tej uczelni i odtąd łączył życie i pracę w Połtawie i Charkowie. Od 1893 do jesieni 1896 r. wykładał na uniwersytecie. 13 maja 1895 r. charkowska gazeta „Jużnyj Kraj” zamieściła na karcie tytułowej ogłoszenie: „Doktor medycyny I.F. Ziemacki przeniósł się z Połtawy na stale mieszkanie do Charkowa. Mieszka przy ul. Staro-Moskowskiej w budynku Gracilewskiego nr 15 (obok Szkoły Realnej)” (obecnie prospekt Bohaterów Charkowa).
Po dwóch latach pracy charkowska uczelnia wysłała Ziemackiego na staż zagraniczny. W jego trakcie uczestniczył w 1894 r. w Zjeździe Chirurgów Polskich w Warszawie, gdzie wygłosił referat. Po powrocie, na posiedzeniu Charkowskiego Towarzystwa Medycznego wygłosił referat pt. Wrażenia z podróży naukowej za granicą, który został opublikowany w „Trudach Charkowskiego Medicinskogo Obszczestwa” (1895). Przebywając w Petersburgu, Ziemacki dwukrotnie starał się o Katedrę Chirurgii Uniwersytetu Charkowskiego. Niestety bez skutku.
Jesienią 1895 r. Ziemacki przeniósł się do Petersburga, gdzie tym razem pozostał na ponad 20 lat. W tym okresie, pomimo pracy zawodowej, aktywnie angażował się w życie miejscowej Polonii. Pierwsze pięciolecie przepracował na stanowisku docenta chirurgii i zastępcy profesora przy Katedrze Chirurgii Klinicznej Instytutu Klinicznego dla lekarzy im. W. Ks. Jeleny Pawłowny. W 1896 r. przyznano mu tytuł profesora honorowego. Kierownikiem tego instytutu był jeden z wybitniejszych chirurgów wojskowych XIX w. Nikołaj Sklifosowski (1836–1904), który ostatnie lata życia mieszkał w Połtawie, gdzie został pochowany. Od 1900 r. Ziemacki był konsultantem instytutu i pod nieobecność profesora Sklifosowskiego, głównie z powodu złego stanu zdrowia, często pełnił zastępstwa. Prowadził wykłady z chirurgii operacyjnej i ćwiczenia na zwłokach na kursach dokształcających chirurgów. Na stanowisku konsultanta pozostawał faktycznie do 1917 r., a formalnie do maja 1918 roku.
Ogłoszenie o przeniesieniu Józefa Ziemackiego do Charkowa. Źródło: „Jużnyj Kraj”, 13 maja 1895.
W latach 1902–1918, po opuszczeniu stałej pracy w instytucie, współpracował ze Zgromadzeniem Sióstr Miłosierdzia Matki Bożej, najpierw jako konsultant oddziałów chirurgicznych, potem jako naczelny lekarz i dyrektor Kliniki Chirurgicznej Zgromadzenia. W 1914 r. został dodatkowo powołany na Katedrę w Instytucie Psychoneurologicznym.
Jako członek Komitetu Polskiego Ziemacki brał udział w akcji wyborczej do I i II Dumy Państwowej (1906, 1907). W latach 1910–1917 był radnym Rady Miejskiej Petersburga/Piotrogrodu.
W okresie zaborów Józef Ziemacki nigdy nie krył się ze swoją polskością. Jako Polak wyraźnie manifestujący swe patriotyczne nastawienie nie mógł piastować wyższych stanowisk (Robert Gawkowski). W 1901 r. był jednym z trzech założycieli Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Katarzyny w Petersburgu. W następnym roku został członkiem działającego przy nim Koła Lekarzy Polskich, które w 1908 r. przekształciło się w Związek Polski Lekarzy i Przyrodników. Na zebraniu organizacyjnym wybrany został wiceprzewodniczącym Zarządu nowo powołanego stowarzyszenia, a cztery lata później przewodniczącym zarządu.
W 1906 r. założył Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i został jego prezesem. „Wpływ jego wśród swoich i obcych jest wielki. Nadzwyczaj uczynny i serdeczny, wyświadcza rodakom wiele usług i nigdy nie odmawia pomocy. Jego dom gościnny przygarnia wszystkich Polaków, których los zapędził do stolicy carów i którzy potrzebowali Jego pomocy” (Karol Kosiński).
Stały kontakt utrzymywał z rodzinnym Wilnem, corocznie odwiedzając je wraz z żoną Marią i synem Jerzym.
Artykuł Józefa Ziemackiego z okresu charkowskiego Leczenie zapalenia gruźliczego kości i stawów wstrzykiwaniami pod okostnę 10% roztworu chlorku cynku według metody Lannelonguea. Źródło: Polona2.Pl. Domena publiczna.
W okresie I wojny światowej przebywał Ziemacki w Petersburgu i ogrom energii włożył w organizację szpitali dla rannych. Był naczelnym lekarzem Lazaretu Wojennego dla oficerów i żołnierzy w Szpitalu Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Matki Bożej, naczelnym lekarzem Szpitala dla rannych żołnierzy Floty Ochotniczej i wreszcie chirurgiem konsultantem w Szpitalu Polskim Rosyjskiego Czerwonego Krzyża. „Ogromny napływ rannych, trudności w zaopatrzeniu w leki i materiały opatrunkowe, ogólny chaos wojenny, wreszcie dokonywanie trudnych operacji – wszystko to stanowiło treść codziennej pracy” (Piotr Szarejko).
Wiosną 1917 r. wyjechał do Piatigorska na Kaukazie, gdzie założył prywatną lecznicę chirurgiczną, zamierzając pracować w niej w czasie letnim. Przewrót bolszewicki spowodował, że Ziemacki pozostał na Kaukazie do kwietnia 1918 r., zajmując się praktyką lekarską także w mieście Jessentuki. Rzeczywistość, jaką urządziła nowa władza sowiecka, skłoniła go do podjęcia decyzji o powrocie do Wilna. „Doznaje wiele przykrości od rosyjskich władz rewolucyjnych i przez jakiś czas pozostaje ich zakładnikiem. Po utracie całego ciężko zapracowanego mienia w Rosji, w trudnych warunkach materialnych, wraca do ukochanego Wilna w sierpniu 1918 r. z mocnym postanowieniem wskrzeszenia sławnego niegdyś Uniwersytetu Wileńskiego” (Karol Kosiński).
Ziemacki opublikował ponad 70 prac naukowych (Robert Gawkowski). Wśród tematów jego zainteresowań badawczych były: gruźlica chirurgiczna, zwężenie odźwiernika, leczenie garbów i technika gastroenterostomii. Szereg prac ogłosił o seroterapii nowotworów, wykazując ujemne, a nawet wprost szkodliwe wyniki leczenia. Kilka prac poświęcił operacjom kamieni żółciowych, opracował nową metodę operowania rozległych przetok pęcherzowo-pochwowych. Ogłaszał prace także w czasopismach niemieckich i polskich.
Nawet w ostatnich latach życia, bedąc już poważnie chory w związku z postępującą miażdżycą, do ostatnich dni zajmował się pisaniem prac naukowych; 10 opracowań opublikował w czasopismach polskich, francuskich i angielskich. Niestety nieukończony został pisany przez niego podręcznik chirurgii operacyjnej.
Józef Ziemacki był członkiem wielu towarzystw naukowych i lekarskich, m.in. Towarzystwa Chirurgów Rosyjskich im. Pirogowa, członkiem-korespondentem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego, członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego w Lublinie. Wyniki swoich badań naukowych niejednokrótnie ogłaszał na międzynarodowych zjazdach chirurgów. Uczestniczył w zjazdach Towarzystwa Chirurgów Polskich, na zjeździe warszawskim w 1912 r. pełnił funkcję przewodniczącego.
Pracownicy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Piąty w drugim rzędzie od lewej siedzi Józef Ziemacki. Autor Jan Bułhak. Źródło: Polona2.Pl. Domena publiczna.
Po przybyciu w 1918 r. do rządzonego przez niemieckie władze Wilna Ziemacki zwrócił się do dowództwa okupacyjnego z pomysłem odnowienia uniwersytetu. Niestety propozycja ta pozostała bez odzewu, gdyż Niemcy żądali niemieckiego języka wykładowego, a Ziemacki proponował język polski. Postanowił zatem realizować swój pomysł siłami żywiołu polskiego. 20 i 22 listopada 1918 r. na łamach „Dziennika Wileńskiego” zamieścił artykuł O wznowieniu uniwersytetu w Wilnie, w którym zwrócił się do polskiego społeczeństwa: „Czy jest potrzebny w Wilnie? Na to pytanie niema odpowiedzi przeczącej. Tylko skrajny obskurantyzm odpowie, na co nam uniwersytet? Na pytanie, czy uniwersytet w Wilnie jest potrzebny, społeczeństwo polskie ubiegłymi laty odpowiedziało wielokrotnie twierdząco […] Utrzymanie Uniwersytetu pociąga koszty wielkie. Ale pamiętajmy o tym, że wychowanie młodzieży polskiej na obczyźnie kosztuje o wiele więcej. Młodzież materialnie wzbogaca inne, nieraz obce nam miasta […] Ileż bowiem naszych młodzianów słabszej woli, bardziej miękkiego charakteru poszło na marne w obcym środowisku? A przybywa w czasach nowych jeszcze wzgląd na wyższe studia dla naszych kobiet. Przecież w wileńskim uniwersytecie kobietom naszym będzie o wiele bliżej osiągać naukę, a nie odjeżdżać w dalekie i nieswojskie kraje! Dlatego nie ma nic dziwnego, że wszystkie miasta na świecie walczą o założenie uniwersytetu”.
23 sierpnia 1919 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski mianował profesora Michała Siedleckiego rektorem, a profesora Józefa Ziemackiego prorektorem wskrzeszonego Uniwersytetu Wileńskiego jako Uniwersytetu Stefana Batorego. 14 września 1919 r. prof. Ziemacki został powołany do prowadzenia wykładów z anatomii topograficznej i chirurgii operacyjnej w charakterze profesora nadzwyczajnego. Uroczysta inauguracja 11 października 1919 r. była spełnieniem marzeń Józefa Ziemackiego i było to w dużej mierze zasługą ogromnej jego pracy organizacyjnej. W uznaniu zasług dla organizacji wydziału, jak też i w dziele powstania Uniwersytetu Stefana Batorego Rada Wydziału Medycznego na posiedzeniu 25 kwietnia 1925 r. mianowała go profesorem honorowym.
W czasie wojny polsko-radzieckiej 1920 r. Józef Ziemacki urządził kursy dla pielęgniarek i w dalszym ciągu pracował nad rozwojem uniwersytetu. Po zakończeniu wojny prowadził wykłady, wykonał wiele preparatów anatomicznych dla ćwiczeń ze studentami.
Za wybitne zasługi dla Uniwersytetu Stefana Batorego i polskiej nauki został Ziemacki uhonorowany przez Rzeczypospolitą Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, drugiego pod względem rangi polskiego państwowego odznaczenia cywilnego.
Józef Ziemacki zmarł 30 września 1925 r. i został pochowany na jednej z najstarszych nekropolii wileńskich – Cmentarzu Bernardyńskim, obok rodziców (sektor C 32, al. na wprost kaplicy cmentarnej). W październiku 1925 r. w Wilnie ukazało się drukiem wspomnienie pośmiertne autorstwa członka Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego doktora medycyny Karola Kosińskiego. W podsumowaniu o swoim wybitnym rodaku napisał: „Duchy świetlane nie umierają. Zmarły żyje nadal w sercach tych, co Go przeżyli. Wyzwolony z zużytych pęt cielesnych, duch zmarłego pozostanie wiecznie w murach Wileńskiego Uniwersytetu w dostojnem towarzystwie Poczobuta i Śniadeckich, dopóki stać będzie Wszechnica Wileńska, dopóty nie zaginie pamięć Jej pierwszego odnowiciela – Józefa Ziemackiego. Cześć jego pamięci” („Pamiętnik Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego”, 1925).
Profesor medycyny Józef Kazimierz Ziemacki to wielka postać w gwiazdozbiorze polskich uczonych, których życie wypadło na okres zaborów i odrodzonej Ojczyzny. Jego dorobkiem można by obdzielić kilka osób. Był niezwykłe pracowity na polu chirurgii, nauki medycznej, a także na rzecz Polonii, społeczeństwa, i w każdej dziedzinie miał zadziwiające osiągnięcia. A jego spełnione marzenie, odnowienie Uniwersytetu Stefana Batorego, świadczy o wielkim patriotyzmie. Ten artykuł to tylko niewielkie upamiętnienie Wielkiego Człowieka, którego 170. urodziny przypadają w tym roku.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
