Literackie przejawy chrześcijaństwa

Książka jest podzielona na cztery uporządkowane tematycznie działy: Średniowieczna mistyka i epos rycerski, Święci na drogach Europy, Wspomnienia, dzienniki duszy, listy oraz Bóg w poezji i dramacie. Niemniej jest to podział niedefinitywny i umowny. Teksty są uporządkowane chronologicznie, obejmując czasy od średniowiecza do XX wieku. Po każdym z nich wymieniono stosowną bibliografię. Na końcu publikacji podano abstrakty tekstów, szkoda jednak, że wyłącznie w języku angielskim. Jak podano we wstępie, publikacja jest efektem naukowych spotkań, dyskusji oraz wymiany myśli w ramach Pracowni Studiów nad Dziedzictwem Chrześcijańskim w Literaturze, powstałej przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorzy rozważań, z jednym wyjątkiem, to naukowcy z krakowskiej uczelni.

Kluczem interpretacyjnym jest tytułowa metafora luster literatury, odbijających zarówno makroświat (obiektywny czas i przestrzeń), jak i mikroświat (subiektywne wnętrze oraz doświadczenia jednostki). Redaktorzy twierdzą, że – niezależnie od poglądów – nie można wykluczyć wpływu religii na kulturę europejską, co znajduje odpowiednik w literaturze, w której swój przejaw mają treści chrześcijańskie.

Opracowania dotyczą literatury francuskiej, angielskiej i rosyjskiej. Ukazują różne wcielenia doświadczenia religijnego w tekstach kultury: od mistycznej niewyrażalności (powieści o świętym Graalu), przez figurę świętych (święta Katarzyna ze Sieny), po wiarę indywidualną (Fryderyk Chopin). Problematyka rozważań jest specjalistyczna, a co za tym idzie dokładnie określona. Przytoczone są m.in. kwestie przenikania chrześcijaństwa do kultury czy kształtowania kościoła i cywilizacji europejskiej. Rozważania sięgają także literatury dydaktycznej dla dzieci, w której autorka analizuje wpływ narracji na najmłodszych odbiorców – treści artykułów sięgają zarówno mistycznej hermetyczności, jak i moralnych aspektów wychowawczych.

Na szczególną uwagę zasługuje analiza przypadku ojca Josepha Surina ze względu na specyfikę jego indywidualnego, ekstremalnie destrukcyjnego doświadczenia wiary. Według legend, zapisków i pism autobiograficznych, mistyk padł ofiarą długotrwałego udręczenia przez siły piekielne. Jak wskazuje Marczuk, występuje bowiem różnica między obsessio – nękaniem demonicznym, a possesio – opętaniem. Tym samym przytoczone są procesy opętania w tradycji chrześcijańskiej. Doznanie wiary o. Surina było przejawem skrajnie niebezpiecznym – jezuita podjął próbę samobójczą, dręczyły go obsesyjne myśli o potępieniu, nie mógł wykonywać samodzielnie podstawowych czynności życiowych. Sądzę, że wszystkie zachowania odstające od normy wynikały wyłącznie ze wspomnianych w rozważaniach zaburzeń psychopatologicznych. Niemniej sytuacja o. Surina jest dobrym przykładem przenikania literatury, teologii i psychologii.

Rozważania w głównej mierze opierają się na teologii i literaturoznawstwie. Tłumaczony jest także szerszy kontekst historyczny, co pozwala zapoznać się lepiej z uwarunkowaniem badania. Książka jest publikacją odpowiednią dla konkretnego środowiska naukowego ze względu na specjalistyczną specyfikę tekstów. Analizując rozważania, można odnieść wrażenie, jakoby autorzy nie utrzymywali dystansu badawczego, tym samym afirmując chrześcijaństwo. Pozytywnym aspektem jest objęcie badaniem różnorodnych form literackich (od powieści po dramat), co pozwala na interpretację z rozmaitych perspektyw. Redaktorzy podkreślają, że książka nie ujmuje całkowicie swojej tematyki. Mają nadzieję, że lektura pomoże otworzyć perspektywę na obecność treści chrześcijańskich w kulturze.

Przenikania. Lustra literatury i chrześcijaństwo, red. Anna WALCZUK, Józef KUFFEL, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2024.