Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Portret Jana Rapczewskiego. Źródło: „Lekarz Wojskowy”, 1928, t. XI. № 3–4.
Jan Antoni Rapczewski urodził się 25 grudnia 1855 r. w Białej Podlaskiej w rodzinie kasjera miejskiego Filipa i Pauliny Rapczewskich. W 1873 r., po ukończeniu miejscowego gimnazjum, podjął studia na Cesarskiej Akademii Medyczno-Chirurgicznej w Sankt Petersburgu. Jeszcze w trakcie studiów wykazał wielkie zdolności w nauce i był wyróżniony prestiżowym stypendium ufundowanym przez ówczesnego radcę stanu Aleksieja Iwanowa dla jednego lub dwóch najlepszych studentów petersburskich uczelni wyższych. W 1878 r. otrzymał dyplom lekarza z wyróżnieniem cum eximia laude.
Portret Jana Rapczewskiego. Źródło: Скороходов Л.Я., Материалы по истории медицинской микробиологии в дореволюционной России, Москва 1948.
Strona tytułowa książki Jana Rapczewskiego O żywieniu jeńców w Niemczech, Piotrogród, 1916, z autografem Rapczewskiego
Po ukończeniu studiów został przydzielony na stanowisko asystenta w klinikach chorób wewnętrznych na swojej uczelni. 23 maja 1881 r. w progach Alma Mater obronił doktorat poświęcony zmianom patologicznym błony śluzowej żołądka i uzyskał stopień doktora medycyny. Kolejne dwa lata przebywał w Charkowie, gdzie pracował jako lekarz w szpitalu wojskowym i w uzdrowisku Słowiańsk w guberni charkowskiej, gdzie do pracy w okresie letnim wyjeżdżali polscy lekarze z Charkowa. Ten dwuletni okres był czasem zdobywania praktycznego doświadczenia w zawodzie. Charkowska gazeta „Jużnyj Kraj” już po opuszczeniu miasta przez Rapczewskiego publikowała wiadomości, w których była mowa o różnych aspektach jego działalności, o jego nagrodach, udziale w ekspedycjach w celu zwalczaniu epidemii w miejscowościach Imperium Rosyjskiego, a także w innych krajach.
W latach 1884–1923 trwał petersburski okres życia Rapczewskiego, w którym rozwijał wielostronną działalność zawodową oraz naukową. Najpierw w 1885 r. habilitował się i pracował jako docent chorób wewnętrznych. W tym czasie przy klinice terapeutycznej pod kierownictwem prof. Wiaczesława Monasieina prowadził wykłady dla studentów i lekarzy, przeważnie z dziedziny bakteriologii. Pracował też na stanowisku kierownika laboratorium bakteriologicznego w Katedrze Patologii Ogólnej i Terapii.
W latach 1885–1886 na polecenie władz rosyjskich Jan Rapczewski przebywał w Hiszpanii, gdzie szalała epidemia cholery. Badał przejawy patologiczne, zajmował się leczeniem i szczepieniem przeciwko cholerze. Podczas prowadzenia badań przebywał w wielu miejscowościach, narażając się nie tylko na ryzyko zakażenia, lecz także na wrogi stosunek ludności nieprzychylnie reagującej na prowadzone przez niego sekcje zwłok. W Hiszpanji pozostawał do końca epidemii. Jako wynik badań ukazało się kilka jego prac, opublikowanych w Rosji i za granicą. Po powrocie do Petersburga w 1886 r. został wydelegowany do guberni podolskiej w celu zorganizowania na tamtych terenach walki z epidemią cholery.
W latach 1899–1890 jako specjalny przedstawiciel rządu brał udział w badaniach i zwalczaniu epidemii cholery w guberni astrachańskiej i na stepach kirgiskich. W sierpniu 1904 r. zajmował się zwalczeniem cholery w regionie zakaspijskim i w okolicach kolei syberyjskiej. W latach 1887–1889 zwiedzał Okręg Zakaspijski, Turkiestan i Persję, stojąc na czele ekspedycji naukowej do zbadania etiologii i profilaksji panującej tam w garnizonach wojskowych „plagi Pendhe” (ulcus tropicum).
W 1913 r. został mianowany kierownikiem Komisji w celu stłumienia dżumy w Ziemi Wojska Dońskiego i osobiście kierował akcją na miejscu. W tymże roku zorganizował i wprowadził szczepienia ochronne przeciw tyfusowi brzusznemu w armii rosyjskiej.
Strona tytułowa książki Jana Rapczewskiego Technologia żywności, Warszawa, 1933.
W 1890 r. Jan Rapczewski został wyznaczony na członka Głównego Zarządu Wojskowo-Sanitarnego Imperium Rosyjskiego. Był jednym z założycieli Laboratorium sanitarno-higienicznego i bakteriologicznego Wojskowo-Sanitarnego Komitetu Naukowego, którym kierował w randze generała dywizji w ciągu ponad 30 lat. Laboratorium od razu stało się jedną z najbardziej znanych instytucji o podobnym profilu. „W ciągu trzydziestu lat z pracowni prof. J. Rapczewskiego wyszło około 200 prac naukowych, z których znaczna część stanowiła rozprawy doktorskie, dla których wówczas wymagano poważnych badań naukowych, oraz wykonano kilka tysięcy badań i analiz bieżących. Kierownik pracowni wykładał tutaj wojskowym lekarzom kurs bakterjologji. Wielu z uczniów prof. J. Rapczewskiego, po wykonaniu prac w jego laboratorjum, wydelegowało zagranicę w celach udoskonalenia się, kilku z nich zajęło katedry bakterjologji i higjeny (E. Szypelewski, L. Padlewski, K. Karaffa-Korbutt i inni)” – tak wspominał o swoim nauczycielu specjalista higieny Kazimierz Wacław Karaffa-Korbutt.
Jednocześnie Rapczewski prowadził kurs bakteriologii dla lekarzy wojskowych, uprawiał bakteriologię praktyczną, często wyjeżdżając na ekspedycje naukowe w różne regiony Imperium Rosyjskiego i za granicę.
Pracując w Wojskowo-Sanitarnym Komitecie Naukowym, zajmował się rekrutacją do wojska, zaopatrzeniem go w żywność, zabezpieczeniem sanitarnym, opracowaniem projektów koszar wojskowych, nowych zakładów leczniczych i przebudową starych, opracowaniem regulacji prawnych w zakresie zwalczania chorób zakaźnych. W 1905 r., po rozpoczęciu wojny rosyjsko-japońskiej, na polecenie ministra wojskowego Aleksieja Kuropatkina Rapczewski nadzorował proces przyrządzania konserw dla wojska. Poza tym zakładał wytwórnię koncentratów kawy i mleka dla wojska mandżurskiej armii, czego nie było dotychczas w armii rosyjskiej. Po zakończeniu wojny Rapczewski brał czynny udział w sanitarnej reorganizacji armii, wypracował projekty nowych dużych szpitali wojskowych, sformułował nowe zasady odżywiania żołnierzy, które zostały przyjęte i wprowadzone w życie. Od 1910 r. został redaktorem organu Głównego Zarządu Sanitarnego Armii, czasopisma „Wojenno-Medicinskij Żurnał”.
Jan Rapczewski prowadził obszerne badania naukowe, był bardzo ceniony wśród czołowych jednostek naukowych i zawsze oczekiwanym w nich badaczem. W latach 1890–1913 odwiedził ośrodki naukowe w Berlinie, gdzie w 1890 r. prowadził studia nad metodami leczenia gruźlicy za pomocą tuberkuliny, wynalezionej przez Roberta Kocha. Pracował także w Paryżu, Londynie, Wiedniu, Hamburgu, Budapeszcie i innych miastach, brał udział w wielu zjazdach międzynarodowych higienistów, bakteriologów, lekarzy medycyny wojskowej. W 1901 r. odwiedził zakłady wojskowo-sanitarne w Suezie i Aleksandrii.
W 1900 r. był organizatorem stoiska rosyjskiego poświęconego higienie wojskowej podczas Wystawy Światowej w Paryżu, a w 1911 r. na wystawie higienicznej w Dreźnie; na obu został wyróżniony nagrodami. W październiku 1901 r. Rapczewski był w gronie rosyjskiej delegacji w Berlinie podczas obchodów 80-lecia wybitnego uczonego Rudolfa Ludwiga Karla Virchowa, niemieckiego patologa, antropologa i higienisty, jednego z założycieli medycyny społecznej. 12 października w imieniu rządu Imperium Rosyjskiego Rapczewski złożył pozdrowienie w języku niemieckim, czym bardzo rozczulił jubilata.
Niejasna jest sprawa powrotu Jana Rapczewskiego do Polski. Profesor Artur Kijas zauważył: „Po rewolucji Lutowej 1917 roku i przewrocie bolszewickim przez jakiś czas pracował w Rosji radzieckiej. W latach 1918–1923 przebywał na stanowisku profesora, kierował katedrą bakteriologii Państwowego Instytutu Szkolenia Lekarzy-Bakteriologów w Piotrogrodzie. W latach 1920–1923 kierował katedrą bakteriologii wydziału techniki sanitarnej Instytutu Technologicznego”.
Natomiast w zbiorach Centralnego Archiwum Wojskowego w „Kolekcji Krzyża Zasługi” znajduje się sygnatura „Jan Rapczewski”, w której zachowuje się krótki jego życiorys. W nim zaznaczono, że powrócił do Polski w 1919 r.: „W roku 1919 po powrocie do kraju z Rosji został przyjęty do Państwowego Instytutu dla doskonalenia lekarzy bakteriolog. i higienistów w charakterze profesora-wykładowcy, gdzie pracował do roku 1923. Dnia 1 VIII 1923. został zakontraktowany jako kierownik naukowy pracowni higieny do Wojskowego Instytutu Sanitarnego, w VI.gr.up., a po przemianowaniu formacji na Centrum Wyszkolenia Sanitarnego pracuje dotychczas jako doradca fachowy i wykładowca”.
Wniosek o odznaczenie Jana Rapczewskiego. Źródło: Centralne Archiwum Wojskowe, Kolekcja Krzyża Zasługi. Jan Rapczewski. KZ 25-115, karta 2.
Ten wątek biografii uczonego potrzebuje dokładnego badania. Ale nie budzi wątpliwości sam fakt powrotu Rapczewskiego do kraju po przekształceniu Rosji w państwo bolszewickie. Był on wśród wielu innych Polaków, którzy zrobili błyskotliwą karierę zawodową w państwie zaborczym i przenieśli się do ojczyzny. Było to świadectwem zerwania, czasem bolesnego, wszystkich więzi z dotychczasowym życiem i gotowości do podjęcia nowego losu.
Od 1 sierpnia 1923 r. został Rapczewski mianowany na kierownika naukowego pracowni higieny Wojskowego Instytutu Sanitarnego (później Centrum Wyszkolenia Sanitarnego). W latach 1923–1927 pracował na stanowisku profesora higieny, profesora technologii produktów spożywczych Wyższej Szkoły Intendentury. Brał też czynny udział w pracach związanych z higieną wojskową, jako członek licznych komisji wojskowych i komitetu redakcyjnego „Lekarza Wojskowego”.
W 1927 r. rząd Rzeczypospolitej Polskiej przyznał Rapczewskiemu emeryturę, ale on nadal pracował w Oddziale Higieny Wojskowej Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. Instytucja ta znajdowała się przy ulicy Górnośląskiej 45 w Warszawie.
W 1928 r. obchodzono jubileusz uczonego: 50-lecie pracy zawodowej. Kazimierz Wacław Karaffa-Korbutt opublikował w czasopiśmie „Lekarz Wojskowy” (1928, nr 3-4) artykuł pt. Jan Antoni Rapczewski. W tym miejscu oddajmy mu głos: „niech mi będzie wolno, jako jednemu z licznych uczniów prof. J. Rapczewskiego, dodać parę słów, charakteryzujących profesora, jako człowieka, nie tylko jako uczonego. Miałem szczęście dwadzieścia lat temu rozpocząć swe badania naukowe w dziedzinie bakterjologji i higjeny właśnie w pracowni prof. J. Rapczewskiego, pod Jego bezpośredniem kierownictwem i od tego czasu nigdy nie traciłem łączności ze swym Nauczycielem. […] prof. J. Rapczewski zawsze był nadzwyczaj wyrozumiały, cierpliwy i łagodny względem swych młodych współpracowników; wymagał tylko rzetelnej i sumiennej pracy, bezlitośnie tłumiąc próby badań powierzchownych, lekkomyślnych i niesumiennych. Opiekę nad swym uczniem prof. J. Rapczewski roztaczał nie tylko w pracowni, lecz i poza nią, starając się ułatwić mu sprawy życiowe, możność dalszego kształcenia się np. zagranicą lub w ośrodku uniwersyteckim. […] W pracowni prof. J. Rapczewskiego zawsze pracowało wielu Polaków, którzy znajdowali szczególną opiekę ze strony swego mistrza. To też nie spotykałem żadnego z byłych uczniów prof. Rapczewskiego, który by nie zachował do swego kierownika jak najlepszego, serdecznego uczucia szacunku i miłości; również w czasach bolszewickiego rozpasania moralnego i poniżenia wyższych uczuć ludzkich, szacunek do prof. J. Rapczewskiego został nie zachwiany nawet pośród przedstawicieli władzy sowieckiej.
My, uczniowie prof. J. Rapczewskiego szczerze i gorąco życzymy, obyśmy mogli jak najdłużej korzystać z niezmierzonej skarbnicy wiedzy naszego Mistrza i w osobistem obcowaniu z Nim czerpać podniety do dalszej pracy naukowej!”.
Jan Rapczewski, nie mając z żoną Aleksandrą własnych dzieci, otoczył ojcowską troską swoich uczniów, którym pomagał urządzić się w życiu po studiach. Wśrod jego uczniów są znani polscy lekarze-bakteriolodzy Leon Padlewski i Kazimierz Karaffa-Korbutt, który zostawił ciepłe wspomnienia o nauczycielu.
Nekrolog, „Kurier Warszawski”, 1939, nr 43, 12 lutego.
Jan Rapczewski w ciągu 30 lat działalności w Imperium Rosyjskim opublikował ponad 70 prac naukowych, głównie po rosyjsku, z zakresu bakteriologii, higieny, epidemiologii cholery, dżumy, febry, leczenia gruźlicy tuberkuliną Kocha, profilaktyki duru brzusznego i cholery, przeprowadzania dezynfekcji parowej, odżywiania chorych konserwami, konserwowania mięsa, oceny dodatków spożywczych w wojsku, zarządzania i organizacji oddziału materiałów opatrunkowych fabryki wojskowo-sanitarnego wydziału opatrunkowego Zakładów Wojskowo-Sanitarnych zaopatrzenia wojskowego. Kolekcja jego prac dotychczas przechowywana jest w Petersburgu.
Wśród prac uczonego opublikowanych w Polsce należy wymienić m.in.: Krótkie streszczenie warunków, jakim odpowiadać powinny produkty spożywcze w wojskowych zakładach leczniczych (Warszawa, 1927), Krótki zarys towaroznawstwa materjałów żywnościowych (Warszawa, 1928), Technologia żywności (Warszawa, 1933), Namiastki herbaty i ich wyrób (Warszawa, 1937). Publikacje napisane w Polsce uczony przekazał Oficerskiej Szkole Sanitarnej w Warszawie.
W okresie Imperium Rosyjskiego za swoją pracę naukową i organizatorską został odznaczony szeregiem wysokich nagród państwowych, jak: order św. Włodzimierza III stopnia (1896), order św. Stanisława I klasy (1901), order św. Anny I klasy (1904), order św. Aleksandra Newskiego (1915). Na początku grudnia 1914 r. został odznaczony orderem Białego Orła. Został też uhonorowany tytułem radca tajny z wysoką w tabeli rang Imperium Rosyjskiego IV klasą.
W 1938 r. za swoją działalność na rzecz Polski został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, drugim pod względem starszeństwa polskim państwowym odznaczeniem cywilnym (po Orderze Orła Białego). 23 czerwca 1938 r. Komendant Centrum Wyszkolenia generał brygady dr Jan Kołłątaj-Srzednicki we wniosku o odznaczeniu w następny sposób wymienił zasługi Rapczewskiego: „Wybitny lekarz higienista, specjalista niezastąpiony zwłaszcza w dziale higieny wyżywienia. Oddał niezwykłe cenne zasługi Wojskowej Służbie Zdrowia zwłaszcza w okresie jej organizacji. Obecnie mimo bardzo podeszłego wieku pracuje nadal z wytrwałością. Zasługuje bezwzględnie na odznaczenie Orderem Odrodzenia Polski”.
Jan Rapczewski zmarł 11 lutego 1939 r. w Warszawie. 12 lutego w „Kurjerze Warszawskim” żona i rodziny umieścili nekrolog: „Ś.P. Profesor Jan RAPCZEWSKI. Doktor Medycyny, KAWALER „ORDERU POLONIA RESTITUTA” opatrzony św. Sakramentem, po krótkich cierpieniach zmarł dnia 11-go grudnia 1939 roku, przeżywszy lat 83. Ekspedycja zwłok z kaplicy szpitala Ujazdowskiego (Górnośląska 45) nastąpi w poniedziałek 13 lutego o godz. 17-ej do kościoła św. Jozafata przy cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Nabożeństwo żałobne odbędzie się w dniu 14 lutego o godz. 10-ej, po czym nastąpi pogrzeb na cmentarzu miejscowym”.
Jan Antoni Rapczewski to znany uczony i organizator, jeden z założycieli sanitarii wojskowej w Imperium Rosyjskim, a później w Polsce, do której wrócił po odzyskaniu przez nią niepodległości. Przeznaczył swoją wiedzę i doświadczenie na rzecz rozwoju nauki polskiej. Tylko dzięki tytanicznej pracowitości i wytrwałości syn kasjera miejskiego mógł wznieść się na szczyty kariery zawodowej, zdobyć znaczące osiągnięcia i zasłużone uznanie. Jednocześnie do końca życia pozostawał troskliwym i serdecznym nauczycielem dla swoich wybitnych uczniów.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało, profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Wróć