W głąb tunelu

W kontekście funkcjonowania nauki dużo mówi się o czasopismach naukowych i ich nieuczciwych praktykach. Jako redaktor takiego czasopisma mogę tylko ze smutkiem potwierdzić, że jest źle, a znaczące pieniądze, które zwłaszcza duzi gracze mogą zarobić na tym rynku, powodują, że patologie mogą się niestety w przyszłości nawarstwiać. Różnego typu transgresje mogą jednak następować także po stronie autorów, a brak profesjonalizmu lub niedbalstwo recenzentów i redaktorów pogłębiają już istniejące problemy. Media (w tym branżowe) skupiają się na tych jawnie bezprawnych, jak działalność fabryk artykułów i handel autorstwem oraz generowanie całych prac za pomocą AI. Tymczasem – jak słusznie wskazuje w swojej książce Stuart Ritchie, doświadczony brytyjski badacz w obszarze psychologii – zjawiskiem trudniejszym do zwalczenia, gdyż całkowicie zdecentralizowanym, są nadużycia wynikające z ludzkich ograniczeń samych naukowców. Ograniczeń, które dzielimy z nimi wszyscy, a które często wynikają z prawa Goodharta: „Gdy dowolny wskaźnik zaczyna być traktowany jako cel, przestaje być dobrym wskaźnikiem”. W tym przypadku wskaźniki te to przede wszystkim indeks Hirscha wśród badaczy i impact factor dla czasopism.

Autor nie ujawnia żadnej tajemnej wiedzy. Przyczyn nierzetelności w nauce upatruje przede wszystkim w presji na wyniki i zdobywanie coraz to nowych grantów, w niedbalstwie, uwikłaniu w relacje z mediami, a w najgorszym razie przeroście ambicji, nieumiejętności oparcia się pokusie sławy czy nadmiernym, emocjonalnym przywiązaniu do konkretnych koncepcji (szczególnie własnych). Wyraźna zła wola pojawia się tu najrzadziej – Ritchie omawia np. nadużycia, których dopuścili się południowokoreański biotechnolog Hwang Woo-suk czy niemiecki fizyk Jan Hendrik Schön, ale podkreśla, że to przypadki skrajne, które nie odzwierciedlają istoty problemu. Tym jego książka różni się od wielu innych publikacji, które często opisują barwne szczegóły słynnych skandali, ale raczej dla zaspokojenia ciekawości czytelników-laików niż odsłonięcia faktu, że pokusy zaszyte są niejako w samej konstrukcji systemu nauki. Ritchie poświęca sporo miejsca praktykom mniej oczywistym, które nie nadają się na nagłówki, a których zrozumienie nie powinno stanowić problemu dla wykształconego laika (zwłaszcza, że autor umie je wyjaśnić z rzadko spotykaną klarownością), takie jak tzw. p-hacking, czyli manipulowanie wartością p (p-value) w interpretowaniu i opisywaniu uzyskanych wyników.

Droga do publikacji artykułu w czasopiśmie naukowym niepokojąco przypomina czasem podróż w głąb ciemnego tunelu; gdy autor zabrnie dostatecznie głęboko, widzi już tylko majaczące w oddali wyjście (tj. ukazanie się pracy) i traci z oczu to, że udostępniony artykuł ktoś faktycznie może przeczytać (nawet jeśli będzie to narzędzie AI, ktoś będzie przecież zadawał mu prompty). Liczy się wyłącznie możliwość dopisania artykułu do naukowego CV, nawet jeśli sposób, w jaki opisano w nim badania, nie umożliwia ich replikacji. Nikt zresztą nie będzie ich nawet próbował powtórzyć, gdyż tego typu publikacje nie są mile widziane ani przez grantodawców, ani readakcje czasopism. Kryzys replikacji jest w środowisku naukowym odmieniany przez wszystkie przypadki, a jednocześnie systemowo pogłębiany; inicjatywy takie jak recenzja postpublikacyjna wydają się kroplą w morzu potrzeb. Stuart Richie proponuje szereg rozwiązań, które mogą wydawać się oczywiste, ale jeśli nie ma widoków na odgórną zmianę systemu, trzeba oddolnie wpływać na badaczy. Nie zmuszać, nie wdrażać sankcje, lecz wyrabiać przekonanie, że etos naukowca – to brzmi dumnie.

Stuart RITCHIE, Science fictions. Oszustwa, uprzedzenia, zaniedbania i szum informacyjny w nauce, tłum. Fabian Tryl, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2024.