Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Antoni Włodzimierz Wysokowicz. Źródło: Zbiory Narodowego Muzeum Medycyny Ukrainy w Kijowie
Antoni Włodzimierz Wysokowicz urodził się 2 marca 1854 r. w miasteczku Hajsyn w guberni podolskiej. Jego rodzice należeli do polskiej szlachty. Ojciec Konstanty Wysokowicz, absolwent studiów weterynaryjnych Wileńskiej Akademii Medyczno-Chirurgicznej, pracował jako lekarz weterynarii przy urzędzie wojskowym, dlatego rodzina przemieszczała się do różnych miejsc jego służby. W wieku dwóch lat chłopiec z rodzicami przeniósł się do Woronieża, gdzie ukończył prywatną szkołą początkową.
W 1864 r. Wysokowiczowie osiedli w Charkowie. Dla ich syna rozpoczął się okres, który trwał do połowy 1895 roku. Tutaj Antoni Włodzimierz spędził dzieciństwo, otrzymał wykształcenie, zdobył znaczące osiągnięcia w pracy zawodowej i działalności naukowej. W 1871 r., po ukończeniu ze złotym medalem prestiżowego gimnazjum nr 1, młodzieniec rozpoczął studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Charkowskiego. Na kartach Spisu studentów i słuchaczy zewnętrznych Cesarskiego Uniwersytetu w Charkowie na rok akademicki 1871/1872 był wpisany jako „Anton Wysokowicz”. Zgodnie z pisownią nazwisk w Imperium Rosyjskim podawano „Wladimir Konstantinowicz Wysokowicz”. Natomiast w Formularzu służbowym (1895) był wpisany jako „Anton Władimir Wysokowicz”. W niniejszym opracowaniu używamy jego polskiego odpowiednika – Antoni Włodzimierz Wysokowicz.
Już podczas studiów Antoni Włodzimierz Wysokowicz wykazał zdolności do nauki. Z wielkim zapałem studiował anatomię patologiczną pod kierunkiem profesora Władimira Kryłowa, założyciela charkowskiej naukowej szkoły anatomii patologicznej. W tym okresie opublikował pierwsze artykuły: Sarcoma myelogenicum (1875) i Węzły psorospermii jako przyczyna niektórych nowotworów (1876). W 1876 r. otrzymał dyplom z wyróżnieniem cum eximia laude.
Dyplom doktora nauk medycznych Antoniego Włodzimierza Wysokowicza po obronie pracy magisterskiej nr 795 na Uniwersytecie Charkowskim w dniu 30 czerwca 1882 r. Źródło: Zbiory Państwowego Archiwum Miasta Kijowa, zespół 16 Kijowski Uniwersytet św. Wołodymyra, inw. 334, sygn. 91, k. 3b.
W okresie wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878 przebywał na Kaukazie w charakterze lekarza wojskowego. Pracował w szpitalach w Achalcińsku, Abas-Tumańsku, w Tyflisie. Obok działalności lekarskiej prowadził badania naukowe, których wyniki przedstawił na posiedzeniu Imperatorskiego Kaukaskiego Stowarzyszenia Medycznego. Po zakończeniu konfliktu militarnego powrócił do Charkowa.
Na początku 1879 r. na Uniwersytecie Charkowskim został zatrudniony na stanowisku nadetatowego asystenta prosektora (prosektor – pracownik przy katedrze anatomii lub anatomii patologicznej, do którego obowiązków należy dokonywanie sekcji zwłok i sporządzanie preparatów narządów) przy Katedrze Anatomii Patologicznej. W latach 1880−1884 pracował jako prosektor przy szpitalu wojskowym w Charkowie. W tym okresie na polecenie profesora Kryłowa Wydział Medyczny Uniwersytetu zgłosił go jako stypendystę do przygotowania do tytułu profesorskiego. Powierzono mu w trakcie półrocza prowadzenie kursu anatomii patologicznej oraz sekcji zwłok. W maju 1882 r. Wysokowicz obronił rozprawę doktorską pt. Zmiany w naczyniach krwionośnych w syfilisie i 30 czerwca otrzymał dyplom doktora medycyny, który otworzył drogę do pracy naukowej na Uniwersytecie Charkowskim.
W Charkowie założył rodzinę. Ożenił się z wdową po lekarzu Olgą Kowalewską, z którą wychowywali jej syna Leonida (1876) i wspólne dzieci: córkę Ninę (1880), synów Jewgienija (1887) i Nikołaja (1889). Mieszkali w jednym z budynków Charkowskiego Towarzystwa Medycznego przy ulicy Niemieckiej 14 (obecnie ulica Hryhorija Skoworody).
W 1884 r. Wysokowicz dostał od Ministerstwa Edukacji Publicznej zezwolenie na dwuletni wyjazd za granicę w celu prowadzenia badań w medycznych ośrodkach naukowych ówczesnej Europy. Pracując w Getyndze w laboratorium profesora Carla Flüggego, zajmował się bakteriologią oraz anatomią patologiczną przy profesorze Johannesie Orth. W Lipsku prowadził badania w zakresie fizjologii, a w Paryżu i Berlinie zajmował się poznaniem zasad prowadzenia kursów patologii ogólnej oraz anatomii patologicznej. Profesor Flügge, który prowadził pionierskie badania w zakresie immunologii, zaproponował młodemu uczonemu stanowisko asystenta w laboratorium, jednak Antoni Wysokowicz marzył o własnej katedrze w Charkowie.
Niestety w charkowskim okresie życia nie zostało ono zrealizowane. Na przeszkodzie stała nowa ustawa uniwersytecka, która pozwalała ministrowi edukacji publicznej samodzielnie mianować pracowników akademickich na stanowiska uczelniane. Mimo tego, że Wysokowicz prowadził pionierskie badania w dziedzinie bakteriologii, jak również wprowadził do nauczania anatomii patologicznej kurs bakteriologii, nie został awansowany na wymarzone stanowisko.
Po powrocie do Charkowa w 1886 r. Antoni Włodzimierz Wysokowicz zaangażował się w rozmaite działania dydaktyczne, naukowe i społeczne. Pracując na stanowisku profesora nadzwyczajnego, prowadził na uniwersytecie kursy patologii ogólnej, bakteriologii, a w niektórych latach także kursy anatomii patologicznej, technik sekcyjnych i epizootiologii. Na kursach zawsze korzystał się z preparatów demonstracyjnych; prowadził eksperymenty. „Na wykładach uwielbiał podejmować pewne pytania i wszechstronnie je krytycznie naświetlać, wprowadzać studentów w laboratorium myśli naukowej” – wspominał Władimir Fawr, jego kolega z Uniwersytetu Charkowskiego.
Ogromną zasługą Wysokowicza dla uniwersytetu było to, że wprowadził bakteriologię do kursów medycznych, korzystając przy tym z najnowszych danych nauki europejskiej.
Włodzimierz Antoni Wysokowicz w gabinecie. Źródło: Domena publiczna
Z wielkim zapałem zaangażował się w założenie Stacji Bakteriologicznej i Instytutu Szczepień Pasteura, których inicjatorem było Charkowskie Towarzystwo Medyczne. Instytucje te zostały otwarte 20 kwietnia 1887 r. W końcu tego roku Wysokowicz został zaproszony na stanowisko dyrektora Stacji Bakteriologicznej, któremu w dużym stopniu zawdzięcza ona swój rozwój.
Wysokowicz dołożył wielu starań w celu poszukiwania sposobu leczenia błonicy, choroby, która na masową skalę dotykała mieszkańców Charkowa i guberni charkowskiej. W tej sprawie utrzymywał ścisły kontakt z europejskimi uczonymi, zajmującymi się poszukiwaniem sposobów leczenia tej choroby. W grudniu 1894 r. po raz pierwszy w Charkowie zastosował leczenie surowicą przeciw błonicy według metody profesora Rouxa. Był w kontakсie z jednym z asystentów profesora Pierre’a Paula Emile’a Rouxa z Instytutu Pasteura w Paryżu, który przekazał mu 20 ml serum przeciwbłoniczego. Wysokowicz zajmował się również szkoleniem lekarzy na temat poprawnego stosowania tej surowicy. Na przykład w sierpniu 1895 r. przebywał w powiecie charkowskim, gdzie szkolił lekarzy ziemskich, jak poprawnie korzystać się z serum przeciwbłoniczego.
Ważnym aspektem jego działalności było prowadzenie wykładów publicznych, na których omawiał metody leczenia chorób zakaźnych, a szczególnie błonicy. Dochody otrzymane z takich „ciekawych wykładów” były przekazywane na rzecz rozwoju wiejskich bibliotek. Był też zaangażowany w różne szkolenia zorganizowane przez Charkowskie Towarzystwo Medyczne. W październiku 1894 r., w ramach szkoleń „Kursy pomocy choremu”, prowadził wykłady pt. Przyczyny chorób zakaźnych w ogóle i szczegóły chorób zakaźnych. Niejednokrotnie prowadził szkolenia z bakteriologii. Ogromna zasługa Antoniego Wysokowycza dla Charkowa polega na tym, że jako pierwszy zaprezentował charkowianom bakteriologię jako naukę, przedstawiał lekarzom na szkoleniach wyniki najnowszych badań europejskich w tej dziedzinie nauki, kształcił kadrę młodych bakteriologów.
W 1892 r. Wysokowicz zaangażował się także w proces ratowania Charkowa przed zbliżającą się epidemią cholery. Z tej też racji spod jego pióra wyszła publikacja pt. W oczekiwaniu na cholerę, a po ustąpieniu epidemii wydał opracowania O bakteriologicznych badaniach w czasie cholery w Charkowie 1892 roku, O przyczynach słabego rozwoju epidemii cholery w Charkowie 1892 roku. Jesienią 1894 r. wraz z kolegami profesorami Władimirem Kryłowem oraz Stiepanem Kosturinym prowadził bakteryjną ekspertyzę wody w charkowskim wodociągu.
29 lipca 1895 r. charkowska gazeta „Jużnyj Kraj” umieściła jak zwykłe oficjalne telegramy, a w jednym z nich poinformowano czytelników: „Petersburg. 28 lipca, piątek. Prosektor charkowskiego Uniwersytetu Cesarskiego Wysokowicz mianowany na stanowisko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza zamiast zwolnionego przez chorobę profesora Mincha”. Wladimir Fawr, współczesny autor życiorysu uczonego, podsumował: „Charków stracił wybitnego naukowca, świetnego dydaktyka, człowieka o wielkiej inicjatywie, który był w stanie doprowadzić wszystkie pomysły do końca”.
Antoni Włodzimierz Wysokowicz został zatrudniony na Katedrze Anatomii Patologicznej Wydziału Medycznego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza. Rok później został jej kierownikiem, co pozwoliło spełnić jego marzenie. W latach 1906–1907 organizował kursy szkoleniowe dla chirurgów z anatomii patologicznej, a też został kierownikiem Instytutu Bakteriologicznego. W 1907 r., będąc wielkim zwolennikiem edukacji kobiet, założył i kierował Zakładem Anatomii Patologicznej Wydziału Medycznego na Wyższych Kursach dla Kobiet w Kijowie.
Jednym z wątków pracy zawodowej Wysokowicza były inicjowane przez rząd wyjazdy do różnych miejscowości Imperium Rosyjskiego oraz za granicę, gdzie wybuchały epidemie. W styczniu–lutym 1897 r. w Indjach kierował rządową komisją, która się zajmowała badaniami nad dżumą szalejącą w Bombaju. O wynikach trzymiesięcznego pobytu wygłosił referat na XII Międzynarodowym Kongresie Medycznym w Moskwie. W 1899 r. zajmował się badaniami nad dżumą w guberni astrachańskiej, a następnie w Kijowie walczył z cholerą. W 1901 r. w celu badania dżumy wyjeżdżał do Batumi, w lipcu–sierpniu 1902 r. do Odessy, stamtąd do Noworossyjska, a dalej do astrachańskiej, saratowskiej i samarskiej guberni. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej delegowano go jako najwybitniejszego epidemiologa na teatr wojny, zgodnie z rozporządzeniem głównodowodzącego armią mandżurską.
Antoni Włodzimierz Wysokowicz był uważany za jednego z najwybitniejszych epidemiologów swojej epoki. Opublikował ponad 160 prac naukowych, z których wiele poświęcono nowym kartom nauki w dziedzinie pokonania chorób zakaźnych (dżuma, cholera, dur brzuszny itp.), których zwalczeniem zajmował się przez całe życie, a też zagadnieniom bakteriologii, epidemiologii, problematyce tkanki łącznej, gruźlicy, nowotworom złośliwym. Jego dorobek naukowy dał początek nowej nauce w medycynie światowej nazwanej patofizjologią. Był jednym z promotorów filozofii badawczego podejścia w medycynie, łączącego wiedzę z zakresu fizjologii i morfologii z uwzględnieniem funkcji układów i organów w chorobie i w zdrowiu.
Budynek przy ul. Iwana Franki w Kijowie, w którym mieszkał wraz z rodziną profesor Wysokowicz. Źródło: Zbiory Narodowego Muzeum Medycyny Ukrainy w Kijowie
Wraz z noblistą Ilją Miecznikowem opracował teorię dotyczącą układu siateczkowo-śródbłonkowego, w szczególności dotyczącą zdolności fagocytarnej komórek śródbłonka podczas infekcji bakteryjnych. Zajmował się problematyką infekcji meningokokowych i gruźlicy. Po raz pierwszy ustalił właściwości aglutynacyjne surowicy krwi u pacjentów wracających do zdrowia po zarazie; stosował masowe szczepienia przeciwko durowi brzusznemu; brał udział w pierwszych w Rosji szczepieniach przeciwko wąglikowi i wściekliźnie. Udowodnił bakteryjną etiologię zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (niezależnie od austriackiego bakteriologa Antona Wekselbauma, 1894), gruźliczy charakter skrofulozy (1890).
Za najważniejsze fakty naukowe ustalone przez profesora Wysokowicza w medycynie i biologii uznawane są: pochodzenie fibroblastów i błędnych komórek tkanki łącznej z histiocytów; zdolność fagocytarna komórek śródbłonka naczyń krwionośnych i komórek błędnych tkanki łącznej w przypadku infekcji bakteryjnych; długotrwałe przechowywanie żywotności zarodników bakterii w fagocytach; metody uzyskiwania eksperymentalnego zapalenia wsierdzia; wzrost liczby leukocytów we krwi pod wpływem toksyn bakteryjnych; cytotoksyczne działanie toksyn bakteryjnych; wpływ wspólnego działania różnych mikroorganizmów chorobotwórczych na ciężkość choroby; znaczenie odporności antytoksycznej; odporność jako reakcja całego organizmu i jej układu nerwowego; przydatność martwych bakterii do szczepienia przeciwko wąglikowi; niedrożność płuc dla bakterii; przydatność martwych bakterii do szczepienia przeciwko dżumie.
Zakres jego działalności na polu medycyny publicznej był niezwykle szeroki, był członkiem szeregu towarzystw naukowych. W okresie charkowskim był członkiem Towarzystwa Naukowego Medycyny i Higieny w Charkowie, Charkowskiego Oddziału Sankt Petersburskiego Lekarskiego Towarzystwa Pomocy Wzajemnej. Dużo siły oddał pracy w Charkowskim Towarzystwie Medycznym i za swoje starania 14 października 1895 r. został utytułowany jako członek honorowy.
W następnym okresie życia był wiceprezesem i członkiem honorowym Kijowskiego Stowarzyszenia Lekarzy, szefem Kijowskiego Towarzystwa Fizjoterapeutycznego, jednym z aktywnych członków Towarzystwa Zwalczania Chorób Zakaźnych, członkiem-założycielem Towarzystwa Walki z Gruźlicą, Kijowskiego Towarzystwa Syfilidologicznego i Dermatologicznego, szefem Towarzystwa Zwalczania Nowotworów, założycielem i prezesem Towarzystwa Rozpowszechniania Średniego Szkolnictwa Handlowego z Kształceniem Koordynacyjnym w Kijowie. Z końcem 1901 r. został wybrany na członka zarządu Pogotowia Ratunkowego założonego w Kijowie przez jego rodaka Kazimierza Modzelewskiego. We wszystkich tych instytucjach działał bezinteresownie, z pełnym poświęceniem, bez uszczerbku dla wykonywania głównych obowiązków profesora uniwersytetu.
W 1907 r. zorganizowano w Kijowie obchody 30-lecia działalności naukowo-dydaktycznej profesora Wysokowycza, na których było wielu przedstawicieli różnych organizacji i instytucji naukowych. Jego uczniowie zaprezentowali mu obszerny zbiór swoich prac. Za swoją działalność został odznaczony orderami św. Stanisława II i III stopnia, św. Anny III stopnia (1893), św. Włodzimierza IV stopnia, ciemnobrązowym medalem pamięci wojny 1877–1878 roku, miał również tytuł radcy kolegialnego (1891).
O tym, jakim profesor Wysokowicz był człowiekiem, w jaki sposób komunikował się z ludźmi, można dowiedzieć się ze słów jego ucznia, doktora medycyny Lwa Papkowa: „Władimir Konstantinowicz wyróżniał się niezwykłą życzliwością: każdy, kto go potrzebował, zawsze mógł się do niego zwrócić; nigdy nie sprawiał wrażenia, że jest od kogoś ważniejszy, wszystkich traktował jak równych sobie i zachowywał się zaskakująco prosto. Z uwagą słuchał tego, kto się do niego zwracał i był całkowicie przesiąknięty sprawą, którą miał do rozwiązania. W stosunkach z ludźmi była zawsze pewna odrobina humoru, zwłaszcza gdy był w dobrym nastroju. I ten humor był humorem człowieka, który doskonale zna życie i dobrodusznie śmiał się z tych ludzkich słabości, które z wysokości jego filozoficznego światopoglądu mogły wydawać się drobnymi i przelotnymi zjawiskami”.
Był także filantropem. W Kijowie założył specjalny fundusz pomocy biednym studentom – Towarzystwo Kliniczne Studentów Medyków Wydziału Medycznego Uniwersytetu, do którego środki przekazywał ze sprzedaży swoich książek i broszur. Jednym z takich źródeł dochodu był jego kurs wykładów Anatomia patologiczna, wydawany kilkakrotnie i do lat 20. XX w. służył jako podręcznik dla lekarzy i studentów.
Okładka podręcznika prof. Wysokowicza. Źródło: Zbiory Narodowego Muzeum Medycyny Ukrainy w Kijowie
Niestety stan zdrowia Antoniego Wysokowicza stopniowo stawał się coraz gorszy. W wieku 35 lat zachorował na gruźlicę płuc, która nigdy nie została całkowicie wyleczona, a w 1907 r. po zatruciu pokarmowym zaczęło się ciężkie zapalenie nerek, któremu towarzyszyły powikłania sercowe. Mimo to kontynuował pracę dydaktyczną, naukową i społeczną. W 1911 r. jednak zmuszony był wyjechać na leczenie do Niemiec, do Nauheim, a następnie do Egiptu, do Gelwan. Niestety leczenie nie pomogło. 2 maja 1912 r. ciężko chory wrócił do Kijowa i 13 maja zmarł. Został pochowany na cmentarzu Bajkowa (dzielnica rzymskokatolicka). Za jego trumną, jak wspominają współcześni, szła procesja złożona z 10 tys. ludzi. Na nagrobku obok niewielkiego zdjęcia był napis po polsku: „Ś.p. Włodzimierz Wysokowicz” i dalej po rosyjsku „Professor Władimir Konstyntinowicz Wysokowicz. Rod. 2 marta 1854 g. – 13 maja 1912 g. Od towariszczej, druziej i poczitatielej”.
Po śmierci wybitnego uczonego odezwały się gazety warszawskie, m.in. „Polak Katolik” i „Kurier Warszawski”. Na łamach tego ostatniego 1 czerwca odnotowano: „(…) zmarł w Kijowie profesor uniwersytetu tamtejszego ś. p. dr. Włodzimierz Wysokowicz, wybitny bakteriolog, człowiek wysokiej nauki i energiczny działacz społeczny, któremu między innymi Kijów zawdzięcza powstanie instytutu bakteriologicznego, oraz wiele instytucji użyteczności publicznej”.
W Charkowie dla upamiętnienia działalności uczonego odbyło się posiedzenie Charkowskiego Towarzystwa Medycznego. Na nim wygłoszono szereg przemówień i wszyscy podkreślali fakt, że do końca życia Wysokowicz podtrzymywał kontakt z Towarzystwem. Jako podziękowanie za nieustanną jego pracę Towarzystwo Medyczne przekazało rodzinie 1000 rubli.
Po latach dla upamiętnienia wybitnego uczonego europejskiej skali w Ukrainie zostały umieszczone trzy tablice pamiątkowe: w rodzinnym mieście Hajsynie na budynku Szkoły Medycznej (1984, ul. Bohdana Chmelnyckogo 16), w Charkowie na gmachu Instytutu Mikrobiologii i Immunologii imienia Ilji Miecznikowa Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy (2008, ul. Hryhorija Skoworody 14), w Kijowie na gmachu byłego Instytutu Patologiczno-Anatomicznego (2014, bulwar Szewczenki 17).
Antoni Włodzimierz Wysokowicz to wybitny uczony europejskiej skali, patolog, bakteriolog i epidemiolog, profesor uniwersytetów w Charkowie i Kijowie. Założone przez niego w Charkowie i Kijowie naukowe instytucje funkcjonują do naszych czasów. Był wielkim naukowcem, a jednocześnie człowiekiem zamiłowanym w swoim zawodzie, o wysoko rozwiniętym poczuciu obowiązku, empatycznym, miłosiernym do chorych. Jego życzliwość, chęć zawsze szczodrego dzielenia się z innymi swoimi osiągnięciami nadawały życiu uczonego wielkie znaczenie. Był Polakiem, którego zdolności i osiągnięcia naukowe w okresie zaborów rozwijały się poza obszarem Ojczyzny.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Wróć