Marta Michalska
Ulica Chopina w Warszawie, 1908 Źródło: Wikipedia
Czterech facetów pisze list do gazety i apeluje o zachowywanie ciszy w zamieszkiwanej przez nich okolicy.
Czterech facetów – mieszkańców ul. Chopina w Warszawie – pisze list do gazety i trzy razy w tym liście podkreśla, że płacą oni bardzo wysokie czynsze, że ul. Chopina w Warszawie jest bardzo droga i że oni sporo płacą, aby w ich okolicy panowała cisza i spokój.
Czterech facetów pisze list do gazety i narzeka, że powodem, jak piszą, „piekła hałasów, klątw, kłótni i turkotu” są koncerty odbywające się w pobliskiej Dolince Szwajcarskiej oraz późniejsze kawalkady dorożkarzy, którzy rozwożą koncertowiczów do domów lub na dalsze rajzy.
Czterech facetów pisze list do gazety, bo oburza ich, że plenerowe koncerty w Dolinie Szwajcarskiej sprowadzają „niesforne gromady dzieci, które bandami całymi wyprawiają z wrzaskiem i piskiem gonitwy i harce po chodnikach. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy suteren z tej i sąsiednich dzielnic zbierają się przed bramami lub w bramach domów. Do ‘rautów’ tych przyłączają się sługi i ich adoratorowie, przy czym wszyscy ci bezpłatni słuchacze koncertów p. Windersteina, na dowód, że im chodzi o miejsce schadzek, lecz nie o muzykę, starają się przekrzyczeć ją i stłumić grubymi żartami, śmiechami i wszelkim ze zbiegowisk podobnych wynikającym hałasem”.
Poszkodowani mieszkańcy ul. Chopina w Warszawie – „najdroższej ulicy w mieście” zamienionej w „najniesforniejszą stację dorożkarską” – muszą zamykać okna i balkony, opuszczać rolety, wycofywać się w głąb mieszkań (co jest dla nich bardzo uciążliwe szczególnie latem). A przecież wystarczyłoby (panowie mają przemyślany i rozpisany w punktach quasi-regulamin), żeby dzieci bawiły się w swoich suterenach, ludzie nie gromadzili się w bramach kamienic, ponadto należy karać dorożkarzy, wprowadzić limit końskiej prędkości do stępa (w Alejach Ujazdowskich, czyli nieco dalej, mogą już sobie urządzać gonitwy do woli), nie pozwalać dorożkom na postój i nakazywać rozwożenie koncertowiczów między godziną 22.00 a 23.00, czyli wtedy, gdy zwykle kończy się koncert.
Czterech facetów pisze w 1900 roku list do „Kuriera Warszawskiego” i prosi o przydzielenie dwóch policjantów – jednego na rogu ul. Mokotowskiej, drugiego przy Alejach Ujazdowskich. „O ciszę wieczorną”.
To niesamowite źródło (Skrzynka na listy: O ciszę wieczorną, „Kurier Warszawski” 1900, 7 (20) sierpnia, nr 229) – tutaj zreferowane, przyznaję, dość efekciarsko, pod tekstem dodałam więc oryginał ze stosownymi przypisami do samodzielnej lektury – ujawnia kilka bardzo ciekawych problemów badania dźwięków w przeszłości. Na pierwszy rzut ucha zinterpretowałybyśmy, że w rozumieniu autorów listu głównym źródłem hałasu na ul. Chopina w Warszawie są dorożki i dorożkarze – ich „klątwy, wymyślania, głośne nawoływania i rozmowy, śmiechy i żarty, słowem od godz. 6 do 12 w nocy trwający istny sabat czarownic”. Dorożki te i powożący nimi dorożkarze, dodajmy, są sobie nierówni, oprócz dostojnych powozów mamy tu „odrapane jednokonki” oraz „szeregi typowych ‘drynd’ warszawskich”. Łatwo wyobrażam sobie chaos pojazdów walczących o przejazd na tej stosunkowo wąskiej ulicy. Autorzy proszą o wzmocnienie nadzoru policyjnego, „aby nie patrzeć na wykwint sielanki, zamienionej w najniesforniejszą stację dorożkarską”, w oczy i uszy kole rozwarstwienie klasowe, wołania dorożkarzy i widok odrapanych drynd na eleganckiej, „najdroższej ulicy w mieście”.
Nie bez powodu zwracam uwagę na fakt, że aż trzy razy autorzy tekstu podkreślają, jak droga jest ul. Chopina. W tym powtórzeniu słyszę pewne zdziwienie pomieszane z oburzeniem. Status materialny, pieniądze, możliwość opłacenia wysokiego czynszu – czyli narzędzie klas wyższych służące fizycznemu odgradzaniu się od klas niższych – przestały bowiem działać na ul. Chopina. (Warszawa przełomu XIX i XX wieku jest szczególnie ciekawym polem bliskich spotkań klasowych, bo struktura tkanki miejskiej jest patchworkowa: bogaci i biedni mogą zamieszkiwać właściwie ten sam dom, tyle że na różnych piętrach, albo wystawniejsze mieszkania znajdują się od frontu a biedniejsze w oficynach, od podwórza, w sutenerach.) Na co dzień zaciszna, pozbawiona dużego ruchu i elegancka ulica zamienia się w „piekło niemożliwe do zamieszkiwania”, gdy spragnieni muzyki warszawianie i warszawianki (nie mający przecież wówczas własnej filharmonii; dopiero w 1901 roku, po latach starań i wyłącznie ze składek społecznych, zbudowano w mieście gmach Filharmonii, wówczas, Warszawskiej przy ulicy Jasnej) pielgrzymują do Doliny Szwajcarskiej na koncert.
Ale czy rzeczywiście to właśnie dorożkarze „hałasują”? I czy faktycznie chodzi tu o dźwięk traktowany jako fizyczne zjawisko i wrażenie odbierane uszami, zmianę ciśnienia w ośrodku wywołaną ruchem strun głosowych dorożkarza wołającego swoje ‘kurwy’ i ‘wiśta wio’, która to zmiana ciśnienia dzięki sprężystości powietrza dociera do małżowiny ukrytego w mieszkaniu bankiera czy właściciela fabryki w postaci fali mechanicznej podłużnej etc. i wywołuje weń reakcję emocjonalną na tyle silną, że skłania do napisania listu do najważniejszej gazety w mieście? Pogłębiona lektura źródła wskazuje, że nie tylko. Dźwięki koncertu w plenerze (Dźwięki „muzyczne” traktujemy w takim badaniu tak samo, jak wszystkie pozostałe dźwięki; jeśli w źródłach XIX-wiecznych pojawia się dużo wątków muzycznych, świadczy to po prostu, jak mi się wydaje, o dużej obecności muzyki w codziennym, społecznym życiu miasta.) nie zatrzymują się na bramie i płocie, roznoszą się po okolicy i docierają do uszu innych. Do uszu biedoty, bawiących się dzieci oraz służących, które zdaniem autorów tekstu na pewno nie słuchają muzyki, a tylko szukają pretekstu do schadzek z chłopakami. Mieszkańcom ul. Chopina nie mieści się w horyzoncie ich dźwiękowej wyobraźni, by biedota mogła chcieć słuchać muzyki – jej obecność słyszą zatem jako klasową uzurpację albo wymówkę nieporządku, mitrężenie czasu wystawaniem w bramach czy lekceważenie zadań służby. Uliczne zabawy dzieci są dla nich „krzykami i swawolą”, a ludzie gromadzący się w bramach – węzłowym przecież punkcie sąsiedzkim kamienicy – to hałaśliwe „zbiegowisko”. List-petycja O ciszę wieczorną pokazuje odmienne punkty słyszenia i odmienne potrzeby dźwiękowe, które spotykają się w mieście i wchodzą ze sobą w społeczny, klasowy, symboliczny czy genderowy konflikt.
Te dźwiękowe spotkania stały się motywem przewodnim książki Dźwięki, ludzie i nasłuchiwanie miasta. Zaglądając do prasy codziennej i tygodniowej, pamiętników i wspomnień, ogłoszeń drobnych, rebusów i kalamburów usłyszymy liczne przykłady tych spotkań, a sposób opisu, narracja i pojęcia używane przez aktorów i aktorki życia codziennego stają się dla nas materiałem do odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób dźwięki były wykorzystywane, by kształtować, definiować, przetwarzać i podważać społeczne i kulturowe ramy codziennego życia w mieście. W odczytywaniu źródeł, które mają nam powiedzieć o czymś tak ulotnym, jak dźwięk sprzed stu kilkudziesięciu lat, najczęściej zadaję pytanie: o co tutaj tak naprawdę chodzi?, żeby przejść przez wielokrotne zapośredniczenia i często nieczytelne dla nas dzisiaj konteksty. Wybrałam dla siebie Warszawę przełomu XIX i XX wieku i kilka studiów przypadków, które pokazują, jak można badać dźwięk w historii; bohaterami tej książki są: warszawski kataryniarz, dziewczyna grająca na fortepianie w domu, „kocia muzyka”, wędrujący, uliczni sprzedawcy i usługodawcy oraz cisza, a właściwie jej poszukiwanie w mieście.
Pierwszy rozdział, filozoficzno-teoretyczny, jest propozycją metody badania dźwięków w przeszłości z wykorzystaniem pojęcia akustemologii i ontologicznego rozumienia dźwięku jako zdarzenia (a nie jako obiektu). Jako historyczkę interesuje mnie skok na główkę w niekończące się morze wycinków prasowych i fragmentów pamiętników, jako filozofkę interesują mnie poznawcze możliwości wynikające z przyłożenia ucha do przeszłości. Ostatni człon tytułu książki – nasłuchiwanie – odnosi się bowiem do nas, do naszej współczesnej wrażliwości, przez którą przepuszczamy zebrany i ułożony według jakiejś logiki materiał źródłowy. Kto mieszka przy ruchliwej ulicy albo mierzy się z problemem miejskich patowyścigów stuningowanymi samochodami, na pewno ma dużo więcej empatii do mieszkańców ul. Chopina roku 1900, których apel w jakiejś mierze odnosi się po prostu do wyregulowania ruchu kołowego w ich okolicy.
Ta bliska lektura tekstów źródłowych z otwartymi uszami, dokonywana z pomocą rozmaitych narzędzi filozoficznych, daje nam bardzo ciekawy obraz rzeczywistości historycznej. Jest też znakomitym ćwiczeniem z myślenia i empatii, bo o dźwięku przecież każdy i każda z nas ma coś do powiedzenia. Dlatego zachęcam do własnej lektury i do własnej interpretacji źródła, który w tym tekście wzięliśmy sobie na warsztat.
Dr Marta Michalska, historyczka, badaczka dźwięków, laureatka Nagrody FNP Monografie FNP
SKRZYNKA NA LISTY (1)
O ciszę wieczorną
Szanowny Panie Redaktorze!
Za pośrednictwem Kurjera, jako najpoczytniejszego z pism naszych (2), pragniemy zwrócić uwagę na nieprzyjemności, jakich doznają mieszkańcy ul. Chopina skutkiem panujących tu w porze wieczornej nieporządków.
Ulica ta, jedna z najpiękniejszych w mieście, zamieszkana bądź to przez właścicieli kosztownie urządzonych willi prywatnych, bądź przez ludzi, którzy za to głównie płacą drogie komorne, aby po pracy całodziennej znaleźć tu spokój i ciszę, wymaga, szczególniej wieczorem, nieodzownego wzmocnienia dozoru, w porze tej bowiem zamienia się ona w istne piekło hałasów, klątw, kłótni i turkotu, w piekło niemożliwe do zamieszkiwania.
Koncerty w Dolinie (3) ściągają tu już naprzód niesforne gromady dzieci, które bandami całemi wyprawiają z wrzaskiem i piskiem gonitwy i harce po chodnikach. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy suteren z tej i sąsiednich dzielnic zbierają się przed bramami lub w bramach domów. Do „rautów” tych przyłączają się sługi i ich adoratorowie, przyczem wszyscy ci bezpłatni słuchacze koncertów p. Windersteina (4), na dowód, że im chodzi o miejsce schadzek, lecz nie o muzykę, starają się przekrzyczeć ją i stłumić grubemi żartami, śmiechami i wszelkim, ze zbiegowisk podobnych wynikającym hałasem.
Nie tu jednak koniec utrapień dla tych, którzy kosztem nieraz sum znacznych pragnęli zyskać trochę spokoju i ciszy. Z chwilą rozpoczęcia koncertu na ul. Chopina zaczynają zjeżdżać się wszystkie „gumy” (5) oraz znaczna część odrapanych jednokonek m. Warszawy. Do poprzednio więc wymienionych hałasów dołączają się dwa lub trzy zwarte szeregi typowych „drynd” (6) warszawskich. Klątwy, wymyślania, głośne nawoływania i rozmowy, śmiechy i żarty, słowem od godz. 6 do 12 w nocy trwający istny sabat czarownic, oto warunki, w jakich mieszkańcy najpiękniejszej i najdroższej w mieście ulicy muszą spędzać wieczory.
Aby tego uniknąć, aby nie patrzeć na wykwint sielanki, zamienionej w najniesforniejszą stację dorożkarską, trzeba latem, w upały, zamykać okna i balkony, a zapuściwszy rolety, cofać się w głąb mieszkania.
I za co ta kara zbiorowa na niewinnych?
Wszak dzieci, zamiast wyprawiać bandami harce po ulicy, mogą się bawić w podwórzach domów, które zamieszkują. Wszak publiczność koncertowa potrzebuje dopiero dorożek, wychodząc z zabawy, a więc między godz. 10 a 11 wieczorem. Wobec tego byłoby gorąco pożądane, aby wzmocniony został na ulicy tej dozór w godzinach wieczornych. Jeden policjant bowiem na rogu ul. Mokotowskiej a drugi przy Alejach potrafiliby:
1) ukrócić swawolę i krzyki dzieci;
2) nie pozwolić na hałaśliwe zbiegowiska przed bramami;
3) ukarać nieprzyzwoite zakłócanie spokoju przez dorożkarzy;
4) nakazać, aby powozy przejeżdżały stępa a rozwijały „kawalerskie” gonitwy w dopiero Alejach;
5) nie dopuścić do tłumnego zjazdu dorożek na kilka godzin przed ukończeniem koncertu.
W nadziei, że Szan. Redaktor raczy łaskawie pomieścić parę tych uwag, pozostajemy z wysokim szacunkiem.
W. Sawicki. (7) — Jan Szymanowski. (8) — E. Szturm de Sztrem. (9) — Adolf Hopfenblum. (10)
Przypisy:
(1) Skrzynka na listy: O ciszę wieczorną, „Kurier Warszawski” 1900, 7 (20) sierpnia, nr 229, s. 4.
(2) Wydawany w latach 1821-1939 „Kurier Warszawski” był w moim badaniu chyba najczęściej cytowanym źródłem. Docierał do szerokiego grona odbiorców i odbiorczyń, dotyczył praktycznie wszystkich dziedzin życia, dzięki ogłoszeniom i reklamom był istotny dla kupców czy przedsiębiorców, dzięki sprawozdaniom z wydarzeń religijnych i dobroczynnych miał poparcie relewantnych instytucji. Był szeroko czytany poza Warszawą. W 1875 roku nakład gazety wynosił aż 25 000 egzemplarzy, w międzywojniu – nawet w obliczu pojawienia się licznych nowych tytułów prasowych – utrzymywał bardzo wysoki nakład, sięgający 50 000 egzemplarzy.
(3) Dolina Szwajcarska była jednym z licznych miejsc, w których w Warszawie można było posłuchać muzyki, od sal Teatru Wielkiego po knajpy i ogródki restauracyjne. Zofia Kozak-Wawrzyńska pisze, że wobec niemożności pełnej realizacji muzyki symfonicznej ciągłe zapotrzebowanie na tego typu muzykę opierało się na powszechności i wysokiej popularności, jak to określa, muzyki rozrywkowej. Chodzi tutaj o „lżejsze” formy muzyczne, formy taneczne, operetki, transkrypcje popularnych utworów. Taką muzykę grały często sezonowe orkiestry zagraniczne, które cieszyły się czasem nawet większą popularnością niż zespoły rodzime. Stałym miejscem obcowania z ową muzyką rozrywkową w płynnej rzeczywistości muzycznej Warszawy była w sezonie letnim właśnie Dolina Szwajcarska. Jej oddalenie od śródmieścia zwiększało koszty uczestnictwa w kulturze muzycznej ze względu na konieczność wynajęcia dorożki lub skorzystania z tramwaju, mimo to można uznać to miejsce za popularne i chętnie odwiedzane przez mieszkańców i mieszkanki miasta. Zob. Z. Kozak-Wawrzyńska, Kultura muzyczna Warszawy jako tło działalności Instytutu Muzycznego 1879–1901, Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna w Warszawie, Warszawa 1969.
(4) Chodzi o Hansa Windersteina (1856-1925) i jego orkiestrę z Lipska. Jak podaje Andrzej Pytlak, w latach 1899 (od 30 kwietnia do 20 września), 1900 (od 4 maja do 19 września), 1901 (od 6 maja do 15 września) i 1904 (od 5 maja do 8 września) Winderstein-Orchestra grała jako orkiestra sezonowa w Dolinie Szwajcarskiej; w 1901 roku występowała w Warszawie, próbnie wykonując Symfonię e-moll „Odrodzenie” Mieczysława Karłowicza. W pierwszym sezonie zespół „szybko zdobył uznanie polskich melomanów i krytyków. Publiczność warszawska, pozbawiona wtedy jeszcze dużej orkiestry i własnej filharmonii, była zachwycona liczebnością i profesjonalizmem zespołu z Lipska”, co badacz uzupełnia wyimkami z recenzji z warszawskich gazet. Jak podaje dalej, „sezon letni 1899 r. okazał się bardzo udany i zespół Windersteina został zaproszony do Warszawy na dwa kolejne lata. […] Dużym atutem warszawskich koncertów Windersteina był ich bogaty i różnorodny repertuar. Niemiecki dyrygent prezentował nie tylko popularne utwory mistrzów epok minionych, lecz także nieznane jeszcze nad Wisłą trudne dzieła muzyków współczesnych (np. poemat symfoniczny Tako rzecze Zaratustra Richarda Straussa). Chętnie wykonywał także utwory kompozytorów słowiańskich – Polaków, Czechów i Rosjan. Nie ulega wątpliwości, że jego działalność w Dolinie Szwajcarskiej odegrała istotną rolę w rozwoju polskiej kultury muzycznej w okresie poprzedzającym utworzenie Filharmonii Warszawskiej. Po uruchomieniu tej instytucji entuzjazm polskiej publiczności dla orkiestry Windersteina znacznie osłabł. Warszawscy filharmonicy zastąpili ją też w Dolinie Szwajcarskiej w sezonach 1902 i 1903. Zespół z Lipska wrócił do Warszawy dopiero wiosną 1904 r. […] Jednak tym razem nie odniósł on spodziewanego sukcesu. Publiczność stolicy Królestwa Polskiego oceniała jego występy z dużo większym niż poprzednio krytycyzmem – za punkt odniesienia przyjmując nie tylko orkiestrę Filharmonii Warszawskiej, lecz także renomowane zespoły z zagranicy” (A. Pytlak, Mieczysław Karłowicz i orkiestra Hansa Windersteina. Hipoteza dotycząca próbnego wykonania „Rapsodii Litewskiej” w Lipsku w 1907 roku, „Muzyka” 2020, t. 65 (1)).
(5) Potoczne określenie dorożek o kołach z obręczami gumowymi – rozwiązanie, które znacznie wyciszało turkot powozu, ale było kosztowne, a więc zarezerwowane dla najszykowniejszych powozów. Było też rozwiązaniem stosunkowo nowym, Józef Galewski w swoich wspomnieniach twierdzi, że dorożki na gumach zaczęły wchodzić w użycie właściwie dopiero po 1900 roku. Zob. J. Galewski, Warszawa zapamiętana: ostatnie lata XIX stulecia, oprac. Ludwik B. Grzeniewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1961.
(6) Drynda to po prostu powóz; co ciekawe, słownik Doroszewskiego podaje też czasownik „dryndać”, czyli chwiać się, dyndać”, zob. https://sjp.pwn.pl/doroszewski/dryndac;5423239 [dostęp 18.12.2025].
(7) Być może chodzi o Wojciecha Sawickiego (1841–1918), mieszkającego przy ulicy Chopina 13, dyrektora Banku Handlowego w Warszawie, który, co ciekawe, miał też w mieszkaniu podłączony telefon (nr 24-70), na co wskazują Adresy Warszawy na rok 1908, zob. Adresy Warszawy na rok 1908, oprac. A. Żwan, Gebethner i Wolff, Kraków–Warszawa 1909. Taryfa z 1905 roku podaje z kolei, że był on właścicielem zamieszkiwanego domu pod nr 13, zob. Taryfa nieruchomości miasta Warszawy, nakładem Policeńskiej Typografii, Warszawa 1905.
(8) Z książki adresowej wiemy, że w 1908 roku, czyli 8 lat po publikacji tekstu, niejaki Jan Szymanowski mieszkał przy sąsiedniej ulicy Mokotowskiej 26. Jest to jedyny ślad związany z osobą o takim nazwisku, na jaki natrafiłam – może to właśnie jeden z autorów tekstu, który z czasem zmienił mieszkanie? Zob. Adresy Warszawy na rok 1908.
(9) Nie mylić z Edwardem Szturm de Sztremem – ten statystyk i demograf urodził się w 1885 roku i w 1900 roku miał 15 lat, swoją karierę zawodową rozwijał dopiero w międzywojniu.
(10) Zamieszkiwał adres Chopina 14, w mieszkaniu podłączony był zaś telefon (nr 1705), zob. Telefony warszawskie. Wykaz abonentów, połączonych ze stacją centralną w ciągu zeszłego miesiąca, „Gazeta Handlowa”, 23 listopada (5 grudnia) 1899, r. 36, nr 278. Takie nazwisko znajdziemy też w Wykazie składek dobrowolnych na utrzymanie Warsztatów Rzemieślniczych przy ul. Przebieg w roku 1899 (składka opłacona przez Adolfa Hopfenbluma wynosiła 10 rubli i w zestawieniu była raczej mniejsza od większości), zob. „Izraelita” 8 (21) grudnia 1900, r. 35, nr 49.
Wróć
