Zbigniew Drozdowicz
Rys. Sławomir Makal
W literaturze eseistyczny sposób wypowiadania się swoją popularność zawdzięcza m.in. opublikowanemu w 1580 roku obszernemu dziełu Michela Montaigne’a pt. Essais (Próby). Jego autor podjął w nim tak różne problemy, że sporządzenie ich kompletnej listy może nastręczyć kłopotów niejednemu profesjonalnemu literaturoznawcy. Niemałe trudności może on mieć z wyłonieniem chociażby tych dla Montaigne’a najistotniejszych, bowiem raz najistotniejszy jest dla niego problem trapiącej go kolki, a innym razem bożej Opatrzności. Krótko mówiąc: jest on zmienny w swoich problemowych preferencjach, bowiem zmienne były koleje jego życia (dzieło to pisał przez 16 lat), a także życia wielu tych, którzy pojawiają się na kartach Prób. Zróżnicowana jest również ich kompozycja. Składają się one bowiem zarówno z kilkustronicowych dywagacji, jak i z rozdziałów tak obszernych, że mogłyby funkcjonować jako samodzielne studia problemowe. Raymond Lebègue, współautor przeglądowego dzieła pt. Literatura francuska, przyznaje, że czytelnika mogą Próby „zniechęcić swoją treścią lub formą”, a nieraz można zarzucić ich autorowi mijanie się z prawdą. Dodaje jednak, że „we Francji XVIII wieku wielu filozofów zachłystuje się nimi, niejeden włącza je do krucjaty przeciw «zabobonom». J.-J. Rousseau zapożycza z nich znaczną część swych poglądów pedagogicznych (…) i od Anglika Locke’a, który również rozczytywał się w dziele Montaigne’a”. Dla jasności trzeba dodać, że żaden z wymienionych filozofów nie był akademickim profesorem, a Rousseau nie miał nawet akademickiego wykształcenia.
W tamtym stuleciu pojawiali się jednak również akademicy, którzy z powodzeniem uprawiali filozoficzną eseistykę. Należał do nich m.in. Adam Smith, wykładowca retoryki i literatury na Uniwersytecie Edynburskim oraz logiki na Uniwersytecie w Glasgow. Za jego opus magnum uchodzą Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776). Jednak uznanie u studentów przyniosły mu eseistyczne wykłady, które opublikował w 1759 roku pt. Teoria uczuć moralnych. Za jego przykładem poszli niektórzy uczniowie, m.in. Thomas Maltus, autor An essay on population law (Eseju o prawie populacji). W XIX wieku spore sukcesy święciła eseistyka, w której porównywane były ze sobą różne formacje kulturowe. Takim eseistą był francuski literaturoznawca Hippolyte Taine, wykładowca uniwersytetów w Tulonie, Newers i Poitiers. W 1854 roku otrzymał nagrodę Akademii Francuskiej za Esej o Liwiuszu. Międzynarodowe uznanie przyniosła mu Historia literatury angielskiej (1863). Sukces zawdzięczała książka nie tylko nowatorskiemu przedstawieniu historii literatury angielskiej, ale także uwzględnieniu takich jej determinant jak środowisko, otoczenie i rasa. Dzieło to stanowi manifest naturalizmu, do którego skłaniał się niejeden z ówczesnych przyrodników.
W XVIII stuleciu spory udział w spopularyzowaniu eseistycznej formy wypowiedzi mieli również literaci, których dzieła spotykały się z szerokim zainteresowaniem czytelników. Należał do nich Karol Dickens, autor m.in. Davida Coperfielda. Mniej znane są jego tzw. pisma epizodyczne, w tym esej zatytułowany The Noble Savage and Nobody’s Story (Szlachetny dzikus i historia niczyja, 1853). Dickens przyznał w nim, że „nie ma najmniejszej wiary w szlachetnego dzikusa. Uważa go za ogromne utrapienie i ogromny przesąd. (…) Szlachetny dzikus wyznacza króla, aby panował nad nim, któremu bez szemrania i pytania poddaje swoje życie i członki i który przez całe życie brodzi głęboko w jeziorze krwi; ale który po nieustannym zabijaniu zostaje z kolei zabity przez swoich krewnych i przyjaciół w chwili, gdy na jego głowie pojawia się siwy włos. Wszystkie wojny szlachetnego dzikusa z innymi dzikusami (a nic innego nie sprawia mu przyjemności) są wojnami eksterminacyjnymi (…). Nie ma on żadnego rodzaju uczuć moralnych; a jego «misję» można podsumować jako po prostu diabelską”. Mocno powiedziane i – co niemniej istotne – było to czytane zarówno przez stosunkowo nielicznych przeciwników polityki kolonialnej, jak i licznych biernie przyglądających się eksterminacji plemion amerykańskich Indian (esej ten został napisany po pobycie Dickensa w Ameryce). W XX stuleciu do popularności tej formy wypowiedzi przyczyniła się m.in. Wirginia Woolf. Jej esej zatytułowany Own room (Własny pokój) jest uznawany za swoisty manifest ideowy w obronie równouprawnienia kobiet.
Każdy z przywołanych esejów w sposób literacki popularyzował różne idee. Na akademickie „salony” trafiały jednak przede wszystkim te, które nie tylko stanowiły manifestację subiektywnych przeżyć i przekonań ich autorów, ale także potrafiły w stosunkowo prosty i przekonujący sposób przedstawić naukowe osiągnięcia albo przynajmniej próby rozwiązania trudnych problemów badawczych. Takie eseje pojawiają się stosunkowo rzadko, bowiem wymagają wysokich kwalifikacji naukowych, a także talentu do interesującego opowiadania o problemach, z którymi zmagają się uczeni. Podam kilka przykładów takich esejów. Nie traktuję ich jednak jako wzorzec popularyzacji nauki, bowiem talent, jakim obdarzeni byli ich autorzy, są raczej trudne do naśladowania (próbować oczywiście można).
Pierwszym z przykładów niech będzie esej Jamesa D. Watsona Podwójna helisa. Historia odkrycia struktury DNA. Przedstawiona w nim została historia dokonanego w 1953 roku przełomowego odkrycia (jego współautorzy w 1962 roku otrzymali za nie nagrodę Nobla), ale także okoliczności, które mu towarzyszyły oraz charakterystyki uczonych, którzy mieli najbardziej znaczący udział w jego dokonaniu. Jeśli wierzyć J.D. Watsonowi, najbarwniejszą postacią w tym gronie był biochemik, genetyk i biolog molekularny Francis Crick. Wyróżniać się miał nie tylko brakiem skromności („Nigdy nie zdarzyło się spotkać Francisa Cricka w nastroju skromnej powściągliwości”) oraz gadatliwością („wielu ludzi uważało, że jest zbyt gadatliwy”). Innego typu osobowością był Maurice H.F. Wilkins („Maurice był fizykiem i jako podstawowe narzędzie badawcze stosował promienie rentgenowskie”). Jednak „działał rozpaczliwie wolno”, co „pogłębiało frustracje Francisa”. Był on w ostrym konflikcie z laborantką Rosalind E. Franklin: „niemal od chwili jej pojawienia się w laboratorium obydwoje działali sobie na nerwy. W tym okresie Maurice dopiero rozpoczynał prace nad dyfrakcją promieni Roentgena i potrzebował pomocy fachowca, miał więc nadzieję, że przybycie Rosy – doświadczonego krystalografa – przyspieszy badania. Ale Rosy patrzyła na to inaczej. Domagała się by DNA zostało jej oddane «na własność» jako przedmiot jej własnych badań, i wcale nie miała zamiaru myśleć o sobie jako asystentce Maurice’a”. Dla jasności dodam, że nie znalazła się ona w gronie tych osób, które otrzymały w 1962 roku nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny. Natomiast książka J.D. Watsona znalazła się wprawdzie w 1968 roku na liście stu najlepszych książek non-fiction, jednak jej opublikowaniu w prestiżowym Harvard University Press sprzeciwili się M. Wilkins i F. Cric, który nazwał ją „godnym pogardy zbiorem przeklętych bzdur”. Nie zakwestionowali jednak udziału jej autora w odkryciu DNA, ani jego zdolności do opowiadania o nim w sposób zrozumiały dla niespecjalistów.
Popularyzatorskie uzdolnienia posiadał również brytyjski fizyk teoretyczny (profesor Uniwersytetu Cambridge) Stephen Hawking. Jego esej Krótka historia czasu znajdował się przez ponad cztery lata na liście bestsellerów „British Sunday Times”. Ktoś może zapytać, co ciekawego może być w tej historii, że wywołała ona aż tak szerokie zainteresowanie? Tytuły jego poszczególnych części – np. jak Rozszerzający się wszechświat, Zasada nieoznaczoności czy Czarne dziury – są zapewne intrygujące dla fizyków teoretycznych, a nawet dla osób studiujących fizykę (esej został napisany na podstawie cyklu wykładów wygłoszonych na Uniwersytecie Harvarda), ale zwykłego czytelnika mogą zniechęcać. Zapewne nie ma jednej przekonującej odpowiedzi na to pytanie. Można jednak powiedzieć, że nie bez znaczenia było zarówno pojawiające się w niej wątki autobiograficzne (w tym choroba jego autora na ALS), jak i to, że przywoływani są w niej inni znani uczeni (m.in. Galileusz i Albert Einstein), a nawet Bóg, który „zdecydował, że wszechświat powinien zakończyć swe istnienie w stanie uporządkowanym, lecz nie zatroszczył się o stan początkowy”. Stawiane są w niej również pytania, które może postawić wiele osób spoglądających z zainteresowaniem, ale też z pewnym niepokojem w kosmos, np. „co stanie się, gdy wszechświat przestanie się rozszerzać i zacznie się kurczyć? Czy termodynamiczna strzałka czasu odwróci się i nieporządek zacznie maleć?”. Hawking nie twierdzi, że jedynie on potrafi udzielić poprawnej odpowiedzi na takie pytania. Przyznaje nawet, że „początkowo uważał, iż nieporządek zmaleje, gdy wszechświat będzie się kurczył”. Jednak się mylił i potrafił odpowiedzieć na pytanie, dlaczego się mylił (w błąd wprowadził go m.in. „rozważany wcześniej prosty model wszechświata”). Rzecz jasna błądzenie jest rzeczą ludzką. Jednak do skorygowania takich błędów zdolni są jedynie dużego formatu uczeni. Takim był bez wątpienia Stephen Hawking.
W polskich realiach akademickich można również znaleźć uzdolnionych popularyzatorów, którzy potrafią łączyć specjalistyczne kompetencje i osiągnięcia z eseistyczną formą wypowiedzi. Niektórzy osiągnęli w tym swoiste mistrzostwo. Zaliczam do nich filozofa Leszka Kołakowskiego, autora m.in. esejów Moje słuszne poglądy na wszystko (2005), Dlaczego istnieje coś, a nie nic? (2007) czy Eseju apologetycznego i sceptycznego (2014). Droga do ich napisania była długa i trudna, bowiem prowadziła od swoistego zauroczenia marksizmem, poprzez głębokie rozczarowanie i rozstanie się z nim, aż do postawy, która nie oznacza wprawdzie szukania oparcia w Bogu, ale oznacza dokonanie rachunku sumienia ze swoją filozoficzną przeszłością i przejście na pozycje dialogu z tymi, którzy łączą naukową wiedzę z wiarą religijną. Napisany przez niego esej W krajach Stalina. Tezy o nadziei i rozpaczy stanowił źródło inspiracji dla środowisk opozycyjnych czasów PRL-u. Z okazji nadania Kołakowskiemu przez Uniwersytet Łódzki honorowego doktoratu w 1992 roku wygłosił on zwyczajowy wykład zatytułowany Diabeł kłamie również, kiedy mówi prawdę, w którym w sposób nieco żartobliwy rozliczał się ze swoją „chmurną i durną” filozoficzną młodością oraz opowiedział się za różnorodnością, jaką stanowili z jednej strony średniowieczni teolodzy, a z drugiej ich nowożytni krytycy. Jednym z nich był Blaise Pascal. Wprawdzie jeszcze w 1962 roku na łamach marksistowskich „Argumentów” Kołakowski utrzymywał, że pascalowskie paradoksy wynikają z banału, jakim jest nieprzekraczalność tego, co nieskończone, to jednak w opublikowanym w 1994 roku eseju Bóg nic nie jest dłużny przedstawiał religię Pascala jako próbę wykroczenia poza Augustyńską teorię bożej łaski. Przyznał w nim, że „prawda głosząca, że ostatecznie wszystko (…) zależy od Opatrzności, mogłoby dla chrześcijanina zabrzmieć banalnie, jednakże Pascalowi przypadło w udziale objawić i odmalować pełnię dramatycznego wymiaru tej prawdy”.
Wielu eseistów podejmowało próbę odpowiedzi na pytanie, jakie warunki powinny spełniać eseje, aby można było je uznać za dobre? Taką próbę podjął amerykański pisarz Aldous Huxley. We wprowadzeniu do swojego Zbioru esejów (Collected Essays, 1960) stwierdził, że esej jest wprawdzie „próbą powiedzenia wszystkiego o wszystkim” i to w sposób „skrajnie zmienny”, jednak dobry esej w tej zmienności trzyma się trzech „biegunów”, tj.: „osobistego i autobiograficznego”, „anegdotycznego i opisowego”, oraz „abstrakcyjno-uniwersalistycznego”. Skłonny jestem podpisać się pod tą opinią. Dodam jednak, że wielką sztuką jest umiejętność wyważenia odpowiednich proporcji miedzy tymi „biegunami”, a jest to tym trudniejsze im bardziej wielowymiarowe problemy są w esejach podejmowane, analizowane i oceniane. Sztuką jest również mówienie w sposób niebanalny o tym, co postronnemu obserwatorowi może wydawać się banalne.
Wróć