Marta Wróblewska
Rys. Sławomir Makal
Wybiła północ, wystrzeliły korki od szampana. Zamknęliśmy, jedni z satysfakcją, inny z ulgą, okres ewaluacji 2022-2025, a weszliśmy w nowy, świeżutki cykl. Tym co spędzało sen z oczu wielu naukowcom i osobom zarządzającym uczelniami w finale poprzedniego cyklu, były opisy wpływu. A więc dokumenty opisujące efekty badań w świecie pozaakademickim, oceniane przez ekspertów w ramach trzeciego kryterium.
Na podstawie lektury kilkudziesięciu opisów wpływu z różnych instytucji i dziedzin, zebrałam wskazówki dla przyszłych autorów i autorek.
Teraz jednak trwa gorączkowy wyścig z czasem przed zamknięciem wprowadzania nowych danych do systemu SEDN. Dotyczy to szczególnie trzeciego kryterium, czyli wpływu społecznego, który oceniany jest przez ekspertów na podstawie tzw. opisów wpływu.
Niektórzy prymusi już wprowadzili swoje opisy do systemu i z satysfakcją zatrzasnęli klapę laptopa. Tym z nas, o których można powiedzieć, że jesteśmy zdolni, ale… byliśmy dotąd zapracowani, pozostaje tylko również przysiąść fałdów.
Poniżej kilka wskazówek dla tych, którzy jeszcze cyzelują swoje opisy wpływu.
Opis wpływu – bułka z masłem! Kilka stron tekstu o własnych badaniach i o ich (niewątpliwym) wpływie na świat. Wszak takie teksty piszemy od ręki.
Takie optymistyczne założenie zgubiło już niejednego autora opisu wpływu czy koordynatora dyscypliny. Choć konstrukcja samego opisu jest prosta i logiczna, sam proces redagowania dokumentu okazuje się nierzadko wymagający, szczególnie kiedy robimy to po raz pierwszy. Nic w tym dziwnego, musimy zapoznać się z całkiem nowym gatunkiem tekstu, który ma w sobie trochę z raportu, trochę z artykułu naukowego, a trochę z tekstu marketingowego. Niektórzy autorzy ze zdziwieniem stwierdzają, że napisanie dobrego opisu może trwać tyle, co napisanie artykułu. Ale warto, bo opis „waży” w ewaluacji tyle co nawet 7 artykułów (patrz artykuł na stronie martawroblewska.pl).
Opisami wpływu zajmuję się z perspektywy językoznawczej już od ponad dziesięciu lat. Doktorat realizowałam w Wielkiej Brytanii, a warunki stypendium mówiły, że jego temat musi dotyczyć dyskursu akademickiego. Przez jakiś czas biłam się z myślami: na jakim typie tekstu naukowego się skupić, jaką perspektywę przyjąć, co będzie inspirujące dla mnie, a jednocześnie przydatne z perspektywy rozwoju dyscypliny?
Ostatecznie wystarczyło dziesięć minut spontanicznego small talku w kuchni mojego centrum badawczego, żebym znalazła swój temat. Podrzucił mi go doświadczony profesor, językoznawca, który właśnie odchodził na emeryturę. Słysząc o moim zainteresowaniu tematyką ewaluacji akademickiej i wiedząc o moim filologicznym zapleczu, rzucił od razu: „Opisy wpływu społecznego – to twój temat! Językoznawcy od dekad analizują artykuły naukowe, wiemy o nich wszystko. Ale nikt jeszcze nie opisał gatunku opisu wpływu społecznego”.
Nie od razu poczułam motyle w brzuchu. Ale czas pokazał, że prof. Richards miał rację. To był mój temat. I nie tylko mój, bo obecnie w Wielkiej Brytanii wokół obszaru tworzenia i dokumentowania wpływu społecznego powstała oddzielna akademicka branża. Prawie w każdej uczelni jest impact officer, który wspiera badaczy w konsekwentnym budowaniu ich wpływu społecznego. Wiele uczelni ma oddzielnego specjalistę na każdym wydziale, a przewodzi im impact manager. Są oddzielne źródła finansowania dla „wpływowych” projektów, nagrody za wpływ i ulgi w pensum dla badaczy, którzy go osiągają (https://martawroblewska.pl/jak-brytyjskie-uczelnie-wspieraja-wplyw/).
Przez moje biurko w toku pracy badawczej przewinęło się już kilkaset opisów wpływu z trzech krajów: Polski, Norwegii i Wielkiej Brytanii. Te z Wielkiej Brytanii wyróżniają się swoją klarownością. Przebija z nich pełne zrozumienie tego, czym jest wpływ społeczny badań. Bo to wcale nie to samo, co popularyzacja, komercjalizacja, współpraca nauki z biznesem czy trzecia misja uczelni. Jak rozgraniczyć te często zamiennie używane pojęcia? Otóż wpływ zaczyna się tam, gdzie pojawia się korzyść. Tę formułę „impact is defined as benefit or change” większość brytyjskich badaczy wyrecytuje, gdy obudzić ich w środku nocy. To za sprawą niezmordowanie powtarzających ją impact officerów.
W polskim kontekście wciąż trafiają się opisy składające się z kilku stron dumnych deklaracji globalnego zasięgu, napakowane listami zorganizowanych konferencji oraz odbytych wystąpień medialnych. Jednak po ich lekturze wciąż nie wiadomo, jaka w wyniku tych wszystkich działań zaszła zmiana i kto odniósł jakąś korzyść.
Gdybym była ekspertem KEN oceniającym trzecie kryterium, zaczynałabym lekturę opisu wpływu od końca. Od dowodów. Często bowiem okazuje się, że deklaracje wpływu społecznego z opisu nie znajdują potwierdzenia w rzekomych dowodach.
W teorii załączniki do opisu powinny zawierać precyzyjnie wybrane i skrupulatnie zaprezentowane pliki, które dokumentują zmianę (choćby małą), jaką badania autora wywołały w świecie pozaakademickim. W praktyce można tam znaleźć wszystko: od publikacji akademickich, przez excelowskie tabele z danymi, skany ulotek produktów, zrzuty wpisów na mediach społecznościowych, po nieformalne wymiany mailowe między kolegami.
Wszystkie te elementy mogą stanowić dowód, o ile wskazują na zaistniałą po stronie beneficjenta zmianę. Czy wzrosła wiedza? Czy zwiększył się poziom świadomości danego problemu? Czy odnotowano zmianę w zachowaniach lub postawach beneficjentów? Jeśli załącznik mówi jedynie o tym, że wydarzenie miało miejsce, wpis pojawił się w mediach społecznościowych lub na blogu, a instytucji zamawiającej dostarczono raport – nie jest on prawdziwym dowodem.
Załóżmy, że wpływ zaistniał. To wcale nie oznacza, że opis wpływu automatycznie zostanie przez eksperta pozytywnie oceniony. Autorzy często zapominają przy ich pisaniu o kardynalnych zasadach tworzenia efektywnych tekstów. W tym o jednej, którą adepci sztuki pisania poznają na pierwszych zajęciach creative writing: nie opisuj, pokaż.
W wierszu oznacza to, żeby nie pisać, że „smutek mnie ogarnął”, a oddać to uczucie przy pomocy obrazów i dźwięków. W powieści – żeby nie opisywać bohatera jako charyzmatycznego i diablo inteligentnego, a pokazać te cechy poprzez jego zachowanie i w dialogach.
Przy opisie wpływu chodzi o to, żeby unikać wszechobecnych w tych dokumentach stwierdzeń w rodzaju „działalność dyscypliny wywiera istotny, wielowymiarowy wpływ na rozwój społeczny i gospodarczy – zarówno w skali krajowej, jak i europejskiej oraz globalnej”. Te znaki można lepiej wykorzystać, pisząc jak konkretnie działalność badaczy przełożyła się na rozwój, o jakie instytucje, w jakich krajach chodzi? Jakie zmiany w tych kontekstach można połączyć z interwencjami badaczy i skąd wiadomo, że te zmiany są pozytywne? Wreszcie: jakie mamy na to dowody?
Wiele polskich opisów wpływu przypomina opowiadania o zombie. Mało w nich „żywych” ludzi. Autorzy części opisów zapominają o kolejnej podstawowej zasadzie dobrego tekstu. Czytelnicy kochają bohaterów. I kochają czasowniki.
Porównajcie:
1. Podmiotowy produkt trafił do dystrybucji, znajdując zbyt u tysięcy klientów, co nastąpiło po uprzednim zbadaniu tworzywa, prototypowaniu produktu i jego wdrożeniu do produkcji we współpracy z firmą.
2. Naukowcy zbadali tworzywo, nawiązali współpracę z firmą, która wdrożyła je do produkcji i wprowadziła na rynek – dziś tysiące z nas mają produkty z tego materiału w domu.
Wrogiem skupienia przy lekturze są tak zwane czasowniki-zombie: zbadano, opracowano, wdrożono, ucieszono się. Wprawdzie jakaś czynność ma miejsce, ale nie wiadomo, kto ją wykonuje. W skrajnych przypadkach zdarzają się wielostronicowe opisy, w których nie ma ani jednego człowieka.
A tymczasem wpływ badań na świat jest fascynujący. W gruncie rzeczy każda opowieść o wpływie jest na głębszym poziomie uniwersalną opowieścią o bohaterze/bohaterce, którzy wyruszają w nieznane, żeby uratować świat przed niebezpieczeństwem. To Hobbit, Avatar i Pan Wołodyjowski w jednym. Tylko trzymając się suchego, bezosobowego akademickiego języka, z całej siły staramy się to ukryć.
A jak najskuteczniej ukryć ciekawą opowieść? Obok czasowników-zombie „polecam” ciągi dopełniaczowe, czyli długie zdania zbudowane na zasadzie klocków tetris: „w efekcie wielowątkowych działań, które obejmowały konferencje i warsztaty, w tym międzynarodowe, osiągnięto skalowalne wyniki, których efekty obserwuje się w obszarze, prawa, także europejskiego, o czym świadczyć mogą dowody, w tym te wymienione w polu 5, w szczególności…”.
Czytelnik czyta i czyta… a efektu katharsis brak.
Nie chcemy wystawiać na próbę naszych czytelników (ekspertów). W końcu to w ich rękach spoczywa ocena naszego opisu. Pamiętajmy więc o zasadzie prostej polszczyzny: musimy być szybcy i zrozumiali. To, co mamy do napisania, piszmy wprost, bez zbędnych ozdobników czy rozwlekłych wstępów.
Tyle o zasadach ogólnych, które stosują się nie tylko do opisów wpływu, a w zasadzie do każdego tekstu, od SMS-a po Great American Novel. Jeśli chodzi o cechy szczegółowe gatunku, jakim jest opis wpływu – edycja polska, warto pamiętać o dwóch elementach, którym będą przyglądać się eksperci. Są to znaczenie i zasięg. Również te kryteria są importowane z UK, gdzie występują jako reach and significance. Różnica polega na tym, że w Wielkiej Brytanii pojęcia te nie są dalej definiowane ani rozbijane na „poziomy” – ekspert kieruje się swoim osądem. W Polsce ogranicza go skala określona w rozporządzeniu. Znaczenie na przykład może być ocenione jako znikome (0), ograniczone (10), istotne (25) i przełomowe (50). Sęk w tym, że po lekturze często trudno to ocenić.
Przykładowo, kiedyś konsultowałam opis wpływu, który aż roił się od danych i zapisów chemicznych. Autorzy opisu opracowali ulepszony materiał, pisali szczegółowo o jego trwałości, odporności, elastyczności. Robiło to duże wrażenie, z tym zastrzeżeniem, że po lekturze nie rozumiałam dalej, co z tego wynika, kto z tego materiału korzysta i w jakim celu. Gdy zadałam to pytanie autorom, spojrzeli na mnie jak na kogoś niepoważnego. Kładzie się go na drogi. Trudno o bardziej praktyczne zastosowanie. Z tym, że w opisie nie było o tym ani słowa. Być może ekspert dziedzinowy by się domyślił, że skoro mowa o tym materiale, który zapewne wylądował na wielu nawierzchniach, czyniąc je trwalszymi i bardziej elastycznymi, znaczenie można uznać za istotne (25). Kto wie, może nawet przełomowe (50), jeśli dzięki temu zmniejszyła się liczba wypadków, a gminy oszczędziły pieniądze.
Ale znowu kłaniają się uniwersalne zasady pisania: czytelnik lubi przeczytać happy end, emocje przeżyć, a nie wszystkiego się domyślać. Opisy wpływu jeszcze nie weszły w fazę postmodernizmu.
Sprawa z zasięgiem znaczenia jest nieco bardziej skomplikowana, bo tu mamy aż dwie skale. Pierwsza z nich jest „geograficzna”. Wpływ może być lokalny (20), regionalny (30), krajowy (40) albo międzynarodowy (50). Ta skala była jedyną w poprzedniej ewaluacji (2022). Jednak wymaganie, aby na najwyższą ocenę autorzy wykazali się wpływem w skali międzynarodowej było nieco zbyt ambitne. Nawet w brytyjskim kontekście, gdzie bądź co bądź łatwiej o międzynarodowy zasięg, można było uzyskać najwyższą ocenę także przy interwencji lokalnej, która jednak objęła wszystkich możliwych beneficjentów (np. wszystkich mieszkańców gminy, wszystkich uczniów danej szkoły, wszystkich producentów bitumitu). Takie rozumienie, odnoszące się do „kompletności oddziaływania”, jest podstawą drugiej ze skali służących do oceny zasięgu w obecnej ewaluacji.
To dobrze, że system nie narzuca wszystkim badacz(k)om (mało realistycznego) żądania generowania międzynarodowego wpływu. Powstaje jednak pytanie: jak eksperci będą wybierać właściwą skalę? Wyobraźmy sobie, że dzięki moim badaniom stworzono ulepszoną pastę do zębów. To prawdziwy hit, producent eksportuje ją do wielu państw UE. Stosując skalę geograficzną, mojemu opisowi wpływu przysługiwałaby nota za zasięg „międzynarodowy” (70 pkt). Ale co, jeśli ekspert wybierze skalę dotyczącą zasięgu i powie: „No dobrze, ale nie eksportujecie do wszystkich państw świata. I nie wszyscy konsumenci kupują «waszą» pastę”. Zgodnie z tą logiką, ekspert może zastosować skalę odnoszącą się do zjawiska i ocenić zasięg jako ograniczony (20 pkt).
Jaki z tego wniosek dla autorów? Trzeba precyzyjnie w opisie wskazać, jaki był nasz zamierzony cel, jakie zjawisko chcieliśmy objąć wpływem. A następnie starać się precyzyjnie wykazać, że osiągnęliśmy to w jak najwyższym stopniu.
Wreszcie wisienka na torcie: interdyscyplinarność. Ta sekcja jest fakultatywna, ale jeśli opis w niej zostanie uznany, przysługuje za nią 20 procent premii. Nie jest więc zaskoczeniem, że opisy wpływu, które nie deklarują interdyscyplinarności, są rzadsze od jednorożców.
Dziś wszyscy jesteśmy interdyscyplinarni. Na papierze, bo ten, jak wiadomo, wszystko przyjmie. Eksperci mogą okazać się bardziej wymagający. I powinni, bo zgodnie z przewodnikiem KEN „przez interdyscyplinarność nie należy rozumieć samej współpracy naukowców reprezentujących różne dyscypliny naukowe lub artystyczne” (a ten fakt autorzy zwykle prezentują jako interdyscyplinarność). A więc jak się objawia interdyscyplinarność? – spytacie. Otóż, cytując dalej przewodnik KEN, „objawia się w wykorzystaniu narzędzi, metodyk lub aparatury charakterystycznych dla innych dyscyplin niż oceniana”.
Kiedy fizyk współpracuje z artystą, biolog z teologiem, a inżynier z pedagogiem, to uzupełnianie się metod i narzędzi stosunkowo łatwo wykazać. Sprawa jest trudniejsza, gdy projekt sytuuje się na znacznie częściej uczęszczanej granicy, jak ta między filozofią a psychologią, między socjologią a pedagogiką czy między naukami medycznymi a chemią. Wówczas okazuje się, że ich metody, raz połączone, wymieszały się niczym mak z kaszą w kutii i już nie sposób ich dobrze rozdzielić. Zarówno psycholog, jak i filozof mogą twierdzić, że taka na przykład psychoanaliza jest „ich”, a w efekcie nikt nie dostanie punktów za interdyscyplinarność.
Co czynić? Ano pisać, tak jak wszyscy, ze świadomością, że to już ostatni raz, bo ta premia nie będzie przyznawana w kolejnej ewaluacji.
Każdy atleta wie, że ostatni dzień zawodów nie oznacza końca treningów i porzucenia diety. Następny turniej jest tuż za zakrętem, a inni sportowcy nie robią sobie wolnego. A czy ktoś jeszcze ma wątpliwości, że nauka jest dziś sportem wyczynowym?
Oczywiście warto celebrować moment zakończenia obecnej ewaluacji. Jednak roztropny trener (czytaj: rektor, prorektor) myśli przyszłościowo i już teraz planuje strategię dla swoich zawodników (czytaj: pracowników) na kolejny okres ewaluacyjny.
Po dwóch rundach ewaluacji będziemy mogli powiedzieć, że nieco oswoiliśmy temat ewaluacji wpływu społecznego, ale od 2026 r. pojawi się całkiem nowa dyscyplina. Mam na myśli drugi filar ewaluacji, dotyczący „potencjału działalności naukowej”. Pojęcie równie wieloznaczne co „wpływ społeczny”. Czas pokaże, jakie nowe formy ewaluacji i gatunki tekstu wokół niego wykiełkują. Jedno jest pewne – sukces w ewaluacji odniosą jednostki, które w swój potencjał zainwestują już teraz, podobnie jak w trzecim kryterium brylują ci, którzy wpływ tworzyli w całym okresie ewaluacji, a nie próbowali generować go na „ostatniej prostej” ewaluacyjnego maratonu.
Tyle w temacie postanowień noworocznych. Szczęśliwego Nowego Okresu Ewaluacyjnego!
Marta Wróblewska – filozofka, doktor językoznawstwa. Impact Ninja. Adiunkt w Instytucie Nauk Humanistycznych Uniwersytetu SWPS. Autorka poradnika „Jak napisać opis wpływu społecznego”.
