Piotr Kieraciński
Rys. Sławomir Makal
W ustawie budżetowej na 2025 rok szkolnictwo wyższe i naukę przeznaczono 42,5 mld zł. Nietrudno się domyślić, że największa część środków na subwencje na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego – tak brzmi pełna nazwa tej metody i celu finansowania budżetowego instytucji naukowych – trafiła do dyspozycji ministra nauki. Przez cały rok 2025 opublikował on 18 komunikatów dotyczących podziału i zwiększeń subwencji, z czego 7 dotyczy naliczenia i podziału, w tym jeden – przyznania subwencji dwóm instytutom po raz pierwszy, a 11 zwiększeń subwencji. Jednak sprawa nie jest taka prosta.
Aż trzy komunikaty dotyczą uczelni związanych z konkursem Inicjatywa Doskonałości Uczelnia Badawcza, a dwa z nich – zwiększeń subwencji dziesięciu uczelni, które uczestniczyły w konkursie IDUB i jedenastu uczelni, które spełniają obecnie kryteria udziału w tym konkursie (które w międzyczasie uległy zmianie). W tych dwóch komunikatach chodzi o dodatek do subwencji na rok 2025 w wysokości 2% subwencji z 2019 roku. Uwzględnione są w nich nie tylko uczelnie podległe MNiSW, ale także innym resortom. Tymczasem w komunikacie MNiSW o subwencji dla laureatek konkursu Inicjatywa Doskonałości Uczelnia Badawcza mowa jest o dziewięciu uczelniach podległych MNiSW, nie uwzględnia on bowiem Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, podległego Ministerstwu Zdrowia, którego subwencja podstawowa ze zwiększeniem wyniosła w 2025 r. niecałe 290 mln zł. Nawiasem mówiąc, po zmianie warunków udziału w konkursie IDUB nie będzie on mógł w nim uczestniczyć, niezależnie od oceny realizacji aktualnego programu IDUB. Ta sytuacja ułatwi zadanie MNiSW, bo przed kolejnym konkursem do odrzucenia z obecnych 10 laureatek zostanie tylko jedna uczelnia, o ile nie zostaną zmienione warunki rywalizacji (o co walczy aktualna dziesiątka zwycięzców pierwszego konkursu).
I jeszcze jedna zawiłość: o ile uczelnie, które spełniały w 2019 roku lub spełniają obecnie kryteria udziału w konkursie IDUB, mają osobno naliczone subwencje na rok 2025, a osobno dodatki w wysokości 2% subwencji z 2019 roku, które to dodatki nie wchodzą do podstawy naliczania subwencji na kolejny rok, o tyle laureatki IDUB mają ów 10-procentowy dodatek, liczony od subwencji z 2019 roku, wypłacony na podstawie umowy i nie ma go w komunikatach o subwencjach. Nie będzie on brany pod uwagę przy naliczaniu wysokości subwencji na kolejny rok. Jedynie kwoty wskazane 7 komunikatami o naliczeniu subwencji zostaną wzięte pod uwagę oraz kwoty zwiększeń subwencji określone w komunikacie z 25 lutego 2025 będą brane pod uwagę przy naliczaniu subwencji na rok 2026. To był pierwszy ubiegłoroczny komunikat MNiSW dotyczący subwencji. Zwiększył on wysokość środków finansowych przeznaczonych z budżetu państwa dla podlegających Ministerstwu Nauki uczelni publicznych i prowadzonych przez związki wyznaniowe z przeznaczeniem na podwyżki wynagrodzeń o 3%. Zauważmy, że w tym komunikacie nie przyznano środków na podwyżki dla pracowników instytutów badawczych, instytutów PAN, dla uczelni niepublicznych i Polskiej Akademii Umiejętności. Te trzy grupy instytucji – a łącznie jest ich 160 – otrzymują subwencje jedynie na utrzymanie potencjału badawczego.
Choć to algorytm, a właściwie grupa algorytmów – zresztą o odmiennych parametrach i wagach, zależnie od typu instytucji naukowej – są podstawą naliczania subwencji, to ta czynność nie rządzi się jedynie algorytmem. Jego działanie jest ograniczone tzw. tunelem, czyli ograniczeniem działania algorytmu. Jest ono ograniczone od dołu odsetkiem subwencji z poprzedniego roku, poniżej którego nie może spaść subwencja liczona na dany rok, i od góry – odsetkiem subwencji ubiegłorocznej, powyżej którego nie może być naliczona subwencja aktualna. Jedni tracą – ci, których subwencja wedle bezwzględnego algorytmu byłaby wyższa od górnej granicy tunelu, drudzy zyskują – ci, których subwencja wedle algorytmu byłaby niższa niż dolna granica tunelu. Ów tunel został określony rozporządzeniu ministra nauki z 29 kwietnia 2025 roku. Dla uczelni publicznych – z wyjątkiem dziewięciu laureatek konkursu IDUB – wynosi 100-105%, a dla instytutów PAN 100-110%. W tym drugim przypadku, jeśli instytut nie posiada kategorii naukowej lub posiada kategorię C, subwencja na rok 2025 nie mogła być wyższa niż ubiegłoroczna. W przypadku instytutów badawczych tunel wynosi 95-110%. Jest zatem znacznie szerszy niż ten, który obowiązuje przy naliczaniu subwencji uczelniom publicznym i jednostkom PAN. Kilka instytucji potraktowano specjalnie, tj. do naliczania subwencji nie zastosowano typowych algorytmów, chodzi o Polską Akademię Umiejętności oraz dwa nowe instytuty badawcze: Państwowy Instytut Medyczny MSWiA i Instytut Badawczy IDEAS. O ile subwencje naliczane są zasadniczo według algorytmu opisanego w rozporządzeniu ministra nauki, o tyle zupełnie innymi zasadami rządzą się wszelkie zwiększenia subwencji. Są one opisane w poszczególnych komunikatach. Już tylko powyższe uwagi pokazują, jak skomplikowane są zasady naliczania i przyznawania subwencji i ich zwiększeń.
W 18 komunikatach na temat subwencji opublikowanych w 2025 roku minister nauki przyznał subwencje, a potem je zwiększał 275 instytucjom naukowym. Są to 264 instytucje podległe MNiSW – z zastrzeżeniami, o których poniżej – i 11 uczelni podległych innym resortom. Należy zauważyć, że także instytuty badawcze w większości nie podlegają ministrowi nauki, podobnie jak instytuty PAN, jednak praktyka naliczania im subwencji przez MNiSW i wypłacania ich z budżetu tego resortu każe traktować je razem z uczelniami nadzorowanymi przez resort nauki. Te pierwsze to: 64 publiczne uczelnie akademickie; 31 publicznych uczelni zawodowych; 27 akademickich uczelni niepublicznych (w ostatnich pięciu latach ich liczba wzrosła o 10, w 2020 roku było ich 17); 5 akademickich uczelni kościelnych i 1 zawodowa uczelnia kościelna (Wyższe Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie); 67 instytutów PAN i 1 instytut międzynarodowy; 67 – w tym 2 nowe – instytutów badawczych oraz Polska Akademia Umiejętności. Oprócz „starych” instytutów badawczych zaliczam do tej grupy 2 nowo powstałe, czyli Państwowy Instytut Medyczny nadzorowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Instytut Badawczy IDEAS nadzorowany przez ministra cyfryzacji i MON. Informacja o wysokości subwencji dla PAU została podana w komunikacie dotyczącym subwencji dla instytutów badawczych. W gronie pozostałych 11 uczelni, tych którym subwencje naliczają i wypłacają inne resorty, jest 7 podległych ministrowi zdrowia, 1 ministrowi obrony narodowej, 1 ministrowi infrastruktury i 2 ministrowi kultury. Uczelnie podległych innym resortom są w komunikatach o zwiększeniach subwencji z tego powodu, że uczestniczą one w realizacji programów ministra nauki (lub aspirują do tego, jak w przypadku IDUB).
Komunikaty na temat podstawowej wysokości subwencji dla instytucji nadzorowanych przez MNiSW – w sumie 7 komunikatów – pojawiły się w maju, lipcu i grudniu 2025 roku. Wszystkie kwoty podane w tych komunikatach będą brane pod uwagę przy naliczaniu subwencji na rok 2026. Jako pierwsze 26 maja pojawiły się komunikaty o wysokości subwencji na utrzymanie potencjału badawczego dla: 65 instytutów badawczych i PAU – 416 372 500 zł; 67 instytutów PAN i Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej – 1 148 453 300 oraz dla 27 niepublicznych uczelni akademickich – 18 387 800 zł. Dwa dni później, 28 maja, MNiSW opublikowało komunikaty o subwencjach dla 55 uczelni akademickich (bez laureatek IDUB) i 5 akademickich uczelni kościelnych – 12 141 421 900 zł oraz o subwencjach dla 31 publicznych uczelni zawodowych i 1 zawodowej uczelni kościelnej – 997 001 500 zł. Laureatki IDUB doczekały się komunikatu o naliczeniu swoich subwencji 1 lipca – 7 592 238 800 zł, a 2 wspomniane nowe instytuty dopiero 2 grudnia – 9 232 000 zł. W sumie zatem minister nauki naliczył wskazanym instytucjom naukowym 22 323 307 800 zł subwencji. Od razu trzeba wskazać, że pierwszy, wspomniany już komunikat nt. subwencji ukazał się 25 lutego 2025 r., a opiewał na kwotę 806 703 200 zł. Kwota ta została wyliczona na podstawie funduszy wynagrodzeń tych uczelni z poprzedniego roku, a nie algorytmu. Środki te będą uwzględnione w naliczaniu subwencji na rok 2026, podobnie jak wartości podstawowych subwencji. Łącznie zatem wartość subwencji na rok 2026 dla instytucji, którym nalicza ją MNiSW, wynosi 23 130 011 000 zł.
Zwiększenia subwencji dla 10 uczelni, które uczestniczyły w pierwszym konkursie IDUB – komunikat z 3 kwietnia 2025 r. – mają od 2020 roku tę samą wartość, która nie podlega żadnym rewaloryzacjom, a wynosi 49 083 200 zł. Kolejne 11 uczelni spełnia dziś nowe warunki konkursu IDUB – powinien zostać ogłoszony w 2026 roku i będą one mgły do niego przystąpić – wskutek tego należy im się zwiększenie subwencji o 2% jej wartości z 2019 roku. Komunikatem z 20 maja minister nauki przyznał im 32 829 059,78 zł. Kolejny komunikat z 19 maja dotyczy zwiększenia subwencji dla laureatek konkursu w programie Regionalna Inicjatywa Doskonałości. Do 27 uczelni akademickich, w tym 4 nadzorowanych przez innych ministrów, trafiło 71 447 536,23 zł.
Minister dwukrotnie – 6 sierpnia i 17 grudnia 2025 r. – ogłosił komunikaty zwiększające subwencję na utrzymanie i rozwój potencjału badawczego instytutów PAN. Faktycznie chodziło głównie o wzrost wynagrodzeń pracowników tych instytucji, bowiem pozostają one daleko w tyle za płacami naukowców w uczelniach publicznych. Pojawiające się od czasu do czasu podwyżki płac w szkołach wyższych nie dotyczą, lub rzadko dotyczą, pracowników placówek PAN. Te dwa komunikaty starają się nieco poprawić sytuację, aczkolwiek doraźnie, bowiem przyznane w nich instytutom kwoty nie będą brane pod uwagę przy naliczaniu subwencji na rok 2026. W pierwszym komunikacie minister przyznał 39 instytutom PAN 35 mln zł, a w drugim 56 instytutom PAN i Międzynarodowemu Instytutowi Biologii Molekularnej i Komórkowej 50 mln zł. Sposób podziału tych środków wzbudzał gorące dyskusje, jak to bywa w sytuacjach niedoborów.
Komunikatem z 30 października minister przyznał 1 mln 50 tys. zł trzem uczelniom (AGH, PG i UEKr), które są liderami projektu w programie Water European Institute of Innovation & Technology Water. Kwoty tych „zwiększeń wysokości subwencji odpowiadają części kosztów jakie poniesione zostały przez uczelnie w związku z przygotowaniem wniosku zakładającego inicjatywę European Institute of Innovation & Technology (EIT) Water z siedzibą główną w Polsce” – czytamy w komunikacie.
W grudniu ponownie sypnęło komunikatami, było ich aż 6. Dwa już omówiłem. W komunikacie z 4 grudnia minister nauki przyznał 200 mln zł 101 uczelniom, w tym 95 publicznym i 6 prowadzonym przez kościoły. Jak czytamy w dokumencie: „Przyznane środki finansowe przeznaczone są na wsparcie uczelni w realizacji zadań w zakresie zwiększenia poziomu bezpieczeństwa osób i mienia w nadzorowanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego podmiotach”. Kwoty zwiększeń zostały ustalone w oparciu o proporcje: liczby studentów stacjonarnych i niestacjonarnych w poszczególnych uczelniach, liczby pracowników oraz liczby doktorantów (łącznie z cudzoziemcami) kształcących się w szkołach doktorskich. Maksymalną wartość zwiększenia ustalono na 5 mln zł. Są to dodatki jednorazowe.
Komunikatem z 23 grudnia minister przyznał zwiększenia subwencji o łączną kwotę 20 mln zł nadzorowanym przez siebie 18 uczelniom, w tym 16 akademickim, jednej kościelnej i jednej zawodowej, prowadzącym kierunki lekarski i lekarsko-dentystyczny. Te uczelnie nie są finansowane z budżetu ministra zdrowia. To zwiększenie „ma na celu wsparcie podmiotów prowadzących kształcenie na kierunku lekarskim oraz lekarsko-dentystycznym ze względu na fakt, że należą one do najbardziej kosztochłonnych spośród wszystkich kierunków”.
Pod sam koniec roku, 24 grudnia, minister zwiększył subwencje 92 podmiotom, w tym 62 publicznym uczelniom akademickim, 5 uczelniom akademickim prowadzonym przez kościoły, 8 niepublicznym uczelniom akademickim, 15 instytutom PAN i 2 instytutom badawczym. Środki te mają być przeznaczone na „wsparcie podmiotów prowadzących szkoły doktorskie w początkowym okresie ich funkcjonowania w celu zapewnienia wysokiego poziomu kształcenia doktorantów”. Łącznie było to 50 mln zł.
I w końcu 29 grudnia minister nauki przyznał zwiększenia subwencji łącznie o 6 350 000 zł czterem publicznym uczelniom technicznym, „które kształcą studentów na kierunkach energetyka jądrowa lub energetyka wodorowa, przy czym wiodącą dyscypliną naukową (w której uzyskiwane są efekty uczenia się w co najmniej 50%) jest dyscyplina: inżynieria środowiska, górnictwo i energetyka”.
Łącznie minister nauki przyznał różnym uczelniom w postaci zwiększeń subwencji z przeznaczeniem na różne cele 515 759 796 zł. Laureatki konkursu IDUB dostały na podstawie umów w MNiSW ponad 437 mln zł. Te środki nie będą wliczane do podstawny naznaczania subwencji na rok 2026. Wszystkie subwencje i ich zwiększenia przyznane przez MNiSW w 2025 roku (łącznie z dodatkami IDUB na podstawie umów) miały wartość ponad 24 mld zł.
Kilka lat temu raportowałem przekroczenie wartości miliarda złotych przez największe subwencje dla uczelni. W roku 2025 najwyższa subwencja przekroczyła kolejną „barierę” – 1,5 miliarda złotych. Co prawda Uniwersytet Jagielloński nie dostał podstawowej subwencji w tej wysokości, bowiem wyniosła ona 1 434 392 800 zł, ale doliczając do tego zwiększenia, pierwsze na trzyprocentowe podwyżki płac o wartości 54 689 500 – najwyższe zwiększenie przyznane w całym 2025 roku – i kolejne o wartościach: 5 mln zł na bezpieczeństwo, 2 mln zł na kształcenie lekarzy i 4 314 500 zł na szkołę doktorską, subwencja UJ przekroczyła 1,5 mld zł. Należy jeszcze pamiętać, że UJ ma dodatek na podstawie umowy z MNiSW w wyniku konkursu IDUB. Jest to „tylko” nieco ponad 79 mln zł, ale to znaczy, że krakowska Alma Mater zbliża się do 1,6 mld zł subwencji. Jest to historyczny rekord.
Laureatki konkursu IDUB są niemal bezkonkurencyjne pod względem wysokości subwencji. Z pozostałych uczelni akademickich – czyli tych, które mają najwyższe subwencje – tylko Politechnika Wrocławska z subwencją podstawową i zwiększeniem na podwyżki płac, które będą brane pod uwagę przy naliczaniu subwencji na rok 2026 o wartości ponad 872 mln zł wdziera się do tego niewielkiego grona liderów, w którym każda uczelnia ma podstawową subwencję wyższą niż 500 mln zł. Po UJ jest Uniwersytet Warszawski, który z subwencją podstawową (już z dodatkiem IDUB-owym) o wartości 1 271 296 200 zł i jej zwiększeniami przekracza 1,3 mld zł, a nawet zbliża się do 1,4 mld zł. Do miliardowych subwencji (ze wszystkimi zwiększeniami, w tym 10-procentowymi IDUB) powoli zbliżają się już Politechnika Warszawska i Akademia Górniczo-Hutnicza. Do 900 mln zł subwencji podchodzą Politechnika Wrocławska i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.
Wypada jeszcze wskazać największe subwencje w każdej z grup placówek naukowych. W gronie publicznych uczelni zawodowych była to Akademia Tarnowska z subwencją podstawową w wysokości 73 487 100 mln zł. W gronie niepublicznych uczelni akademickich tradycyjnie nie do pobicia był Uniwersytet SWPS z subwencją w wysokości 6 239 500 zł. Wśród instytutów PAN – krakowski Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego z subwencją podstawową w wysokości 81 003 300 zł. W grupie instytutów badawczych na czele pod względem wysokości subwencji jest tradycyjnie Narodowe Centrum Badań Jądrowych z subwencją w wysokości 43 120 400 zł. Od kilku lat liderzy w poszczególnych grupach się nie zmieniają.
Najmniejsze subwencje od ministra nauki otrzymały naprawdę nieduże placówki. Wśród instytutów badawczych jest to Instytut Badań Edukacyjnych (otrzymał tylko 16 300 zł subwencji) oraz Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (20 600 zł). Wśród niepublicznych uczelni akademickich najmniej dostała Międzynarodowa Wyższa Szkoła Logistyki we Wrocławiu – 74 500 zł. Wśród placówek PAN tradycyjnie – Europejskie Centrum Ekohydrologii, ale to już jest ponad 2 mln zł. W grupie publicznych uczelni zawodowych najmniejszą subwencję miała w 2025 r. Publiczna Uczelnia Zawodowa w Grudziądzu, a w gronie uczelni akademickich – Szkoła Główna Mikołaja Kopernika z 3,8 mln zł.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa narodowego nadzoruje i finansuje działalność 19 uczelni artystycznych. W roku 2025 na subwencje dla nich przeznaczyło 1 051 813 892 zł. Ogłosiło to w 7 komunikatach, w tym 1 dotyczącym wysokości subwencji i 6 dotyczącym zwiększeń subwencji. Wszystkie kwoty przyznane uczelniom w postaci subwencji i jej zwiększeń będą uwzględnione przy naliczaniu subwencji na rok 2026. Podobnie, jak w przypadku MNiSW, pierwszy komunikat (z 31 marca) dotyczył zwiększeń subwencji z przeznaczeniem na podwyżki wynagrodzeń brutto średnio o 5% w odniesieniu do wykonania wynagrodzeń w tych uczelniach w roku 2023. W przyznanych kwotach uwzględniono również pochodne opłacane przez pracodawców. Podstawowe subwencje przyznane komunikatem z 2 kwietnia mają łączną wartość1 016 037 600 zł. najwyższe subwencje – ponad 70 mln zł – trafiły do uczelni warszawskich: Akademii Sztuk Pięknych (79 mln zł) i Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina (79 mln zł) oraz do Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie (75 mln zł). Najniższe subwencje (poniżej 40 mln zł) otrzymały: Akademia Teatralna w Warszawie (30, 2 mln zł), Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach (34 mln zł) i Akademia Sztuk Teatralnych w Krakowie (36 mln zł). Pomiędzy 40, a 50 mln zł otrzymało 5 uczelni, 50 – 60 mln zł – 5 uczelni, a między 60 a 70 mln zł – 3 uczelnie. Minister kultury w 4 komunikatach przyznał też zwiększenia subwencji na pokrycie kosztów uruchomienia nowych kierunków i specjalności. Trafiły one do: Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach – 210 tys. zł na uruchomienie kierunku arteterapia; Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu – 200 tys. zł na uruchomienie kierunku zarządzanie w sztuce; Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu – 489,3 tys. zł na uruchomienie 4 kierunków: obraz i działania interdyscyplinarne, rysunek, projektowanie interdyscyplinarne i projektowanie ubioru; Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi – 146 150 zł na kierunek reżyseria dźwięku w formach audiowizualnych; Akademii Muzycznej w Katowicach – 460 tys. zł na uruchomienie dwóch nowych specjalności na studiach II stopnia: musical (na wokalistyce wokalistyka) oraz realizacja dźwięku (na kierunku jazz i muzyka estradowa). Ostatnim ubiegłorocznym komunikatem minister kultury rozdysponował 97 400 zł między 7 uczelni. Uczelnie artystyczne otrzymały też dotację na zadania związane z działalnością kulturalną w łącznej wysokości 17 900 000 zł. Najwyższe dotacje otrzymały: warszawskie ASP (1,5 mln zł) i UMFC (1,3 mln zł). Powyżej milina dostało jeszcze 5 innych uczelni. Najniższe dotacje trafiły do ASP w Katowicach (581 400 zł) i AT w Warszawie (543 600 zł).
Minister zdrowia wydał dwa komunikaty dotyczące subwencji dla 9 uczelni medycznych, które nadzoruje. Komunikatem z 25 kwietnia przyznał im 2 864 509 300 zł, z czego 2 2 817 854 600 zł stanowiła subwencja podstawowa, a 46 654 700 zł – zwiększenie subwencji. W przypadku uczelni medycznych tzw. tunel wynosił między 98 a 106 proc. subwencji z roku 2024 (algorytm ten został ostatnio zmieniony i w roku 2026 subwencja będzie naliczana według nowych zasad). Jak się okazało, tylko Gdański Uniwersytet Medyczny spełnił warunki, które pozwoliły na naliczenie subwencji o wartości porównywalnej do tej z 2024 roku, pozostałym ośmiu wyszła subwencja niższa niż ta z 2024 roku. Z tego powodu minister zdrowia przyznał im zwiększenia o wskazanej powyżej wartości. Kwoty te będą brane pod uwagę przy naliczaniu subwencji na rok 2026. W rezultacie najwyższą łączną subwencję otrzymał Warszawski Uniwersytet Medyczny – ponad 424 mln zł. Na kolejnych miejscach znalazły się Uniwersytet Medyczny w Łodzi – 393,6 mln zł i Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach – 374,3 ml zł. Najniższą subwencję tradycyjnie otrzymał Pomorski Uniwersytet Medyczny – 172,5 mln zł.
Pod koniec roku, komunikatem z 19 grudnia minister rozdysponował między „swoje” uczelnie jeszcze 15 921 000 zł. Te zwiększenia miały premiować „uczelnie, które kształcą większy odsetek studentów na studiach stacjonarnych (z wyłączeniem cudzoziemców), a więc w większym stopniu kształcą studentów, których koszty kształcenia pokrywane są z budżetu państwa”. Te zwiększenia nie będą uwzględnione w naliczaniu subwencji na rok 2026.
Piotr Kieraciński
