Marek Przybylski
Fot. Arch. prywatne
Przeczytałem uważnie Dwugłos o habilitacji opublikowany w „Academii”, portalu Polskiej Akademii Nauk, zapoznając się z poglądami zarówno prof. Andrzeja Jajszczyka, jak i prof. Dariusza Jemielniaka. Prof. Jajszczyk sprzeciwia się habilitacji, postrzegając ją przez pryzmat obecnych realiów („Już od dawna stopień doktora habilitowanego ma niewielki związek z jakością badań uprawianych przez legitymujących się nim naukowców, dając jednocześnie niektórym z jego posiadaczy złudne poczucie wielkości”). Z kolei prof. Jemielniak opowiada się za jej zachowaniem ze względu na to, czym habilitacja powinna być („Co zatem należy zrobić z habilitacją? Nie likwidować, ale reformować. Poprawić i ujednolicić standardy”). Pozornie obie wypowiedzi są sprzeczne. Jednak mają wspólny mianownik: „tak” dla habilitacji, ale tylko jeśli będzie ona miała rzeczywisty sens.
Środowisko akademickie wytwarza dwa zasadnicze rodzaje dóbr: absolwentów (licencjatów, inżynierów, magistrów, doktorów) oraz wyniki badań naukowych. Absolwenci podlegają teoretycznie jasnej weryfikacji rynkowej: uczelnie muszą dostosowywać ofertę kształcenia do potrzeb gospodarki, oczekiwań pracodawców oraz aspiracji kandydatów na studia, którzy w przyszłości wejdą na rynek pracy, jakkolwiek w czasach gwałtownego postępu technologicznego, szybko zmieniającego się rynku pracy i pewnych „słabości systemowych” nie zawsze ten rynkowy mechanizm jest skuteczny.
Znacznie gorzej wygląda sytuacja w przypadku „rynkowej” weryfikacji wyników badań naukowych. W warunkach polskich można mieć poważne wątpliwości, czy taka weryfikacja w ogóle ma miejsce. Jeśli badania są poprawne, mogą pozostawać na poziomie elementarnym, wtórnym lub przyczynkowym, ponieważ polska gospodarka i życie społeczne w niewielkim stopniu opierają się na krajowych osiągnięciach naukowych. System oceny wartości tych badań, zarówno na poziomie indywidualnych naukowców, jak i jednostek naukowych, ma charakter ilościowo-parametryczny i jest podatny na wypaczenia. W praktyce realnym zewnętrznym kryterium oceny poziomu polskiej nauki pozostają granty Unii Europejskiej. Tam nie finansuje się projektów niestanowiących wyzwania, a mechanizmy przyznawania środków są niezależne od krajowych okoliczności i procedur. Niestety, na tym polu wypadamy słabo.
Trudno się więc dziwić sceptycyzmowi polityków wobec finansowania nauki: tylko niewielka część środków, które Polska wpłaca do unijnego budżetu na badania, wraca do naszych zespołów badawczych. Tym bardziej, że nie jest łatwo wskazać przełomowe technologie/rozwiązania w gospodarce będące efektem rodzimych prac badawczych. Co więcej, nawet w tak perspektywicznej dziedzinie jak sztuczna inteligencja jesteśmy już wyraźnie spóźnieni, mimo że mamy bardzo dobrych informatyków. Pojawia się więc pytanie, czy są oni równie dobrzy jako kreatorzy rynku, a nie jedynie wykonawcy. Warto zauważyć, że w skali globalnej rozpoznawalna jest właściwie jedna polska firma informatyczna (i to niezwiązana z AI): CD Projekt, twórca serii gier Wiedźmin. Wniosek? Skoro rynek w niewielkim stopniu weryfikuje efekty polskich badań naukowych, konieczny wydaje się centralny, a nie lokalny, mechanizm oceny rzetelności i jakości badań. Habilitacja mogłaby stanowić jego istotny element. Nie należy rozpatrywać jej w oderwaniu od całokształtu rozwiązań funkcjonujących w polskiej nauce i szkolnictwie wyższym.
Wśród tych rozwiązań warto zwrócić uwagę chociażby na obowiązek zatrudnienia naukowca – najczęściej adiunkta – na czas nieokreślony najpóźniej po 33 miesiącach od nawiązania stosunku pracy. Podobnie ostrożnie podchodziłbym do argumentów odwołujących się do rozwiązań przyjętych w innych krajach. Owszem, w Niemczech habilitacja funkcjonuje (na co wskazuje prof. Jemielniak), podczas gdy w Stanach Zjednoczonych jej nie ma (jak zauważa prof. Jajszczyk), jednak oba modele są głęboko zakorzenione w odmiennych, całościowych systemach: ich historii, potencjale oraz specyfice organizacyjnej.
Rację mają ci, którzy wskazują na spadek poziomu habilitacji, co samo w sobie podważa zasadność ich przeprowadzania. Skąd bierze się ten problem? Moim zdaniem zasadniczą przyczyną jest fakt, że habilitacja jest koniecznością, a to pociąga za sobą szereg konsekwencji. Tak, robienie habilitacji jest w praktyce obowiązkowe. Wynika to z przepisów ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, która co prawda dopuszcza zatrudnienie doktora na stanowisku profesora uczelni, a więc teoretycznie umożliwia kontynuowanie kariery naukowej bez habilitacji, ale jednocześnie wprowadza drugą, uprzywilejowaną kategorię profesorów uczelni – tych posiadających habilitację. Profesorowie uczelni z habilitacją mogą być promotorami doktoratów, recenzować rozprawy doktorskie i habilitacyjne, opiniować wnioski o nadanie tytułu profesora oraz ubiegać się o ten tytuł. Tymczasem uprawnienia profesorów uczelni bez habilitacji w sprawach naukowych w praktyce niewiele różnią się od uprawnień doktorów zatrudnionych na stanowisku adiunkta. Z jednej strony stanowi to przejaw niekonsekwencji ustawy, z drugiej zaś tworzy możliwość zatrudniania na stanowisku profesora uczelni osób spoza akademii, na przykład praktyków z doświadczeniem w przemyśle.
Konsekwencją konieczności habilitowania się, rozumianej jako „podążanie naturalną ścieżką rozwoju naukowego”, są niekończące się dyskusje dotyczące samej procedury habilitacyjnej. Ustawa dość jednoznacznie odwołuje się do „znacznego wkładu w rozwój określonej dyscypliny”. Jednak szczegółowa analiza prawna rzeczywiście nie wyklucza zaliczenia doktoratu jako części dorobku uwzględnianego w postępowaniu habilitacyjnym. Trudno nie zauważyć, że od doktora oczekujemy czegoś innego („umiejętności samodzielnego prowadzenia badań”) niż od doktora habilitowanego. Zastanawiamy się, czy „jeden cykl powiązanych tematycznie artykułów naukowych” oznacza pięć publikacji czy siedem (typowo ilościowe podejście). Mamy też problem współczesnych patologii systemu publikacyjnego, takich jak drapieżne czasopisma czy szerzej – łatwe i szybkie publikowanie w płatnych periodykach (jakkolwiek często legitymujących się już wysokimi wskaźnikami wpływu). Gdy możliwość takiego publikowania jest finansowo wspierana ze środków publicznych, u wielu recenzentów postępowań habilitacyjnych rodzą się dodatkowo wątpliwości natury etycznej.
Coraz głośniej mówi się także o problemie tzw. spółdzielni publikacyjnych — zjawisku nastawionym na sztuczne mnożenie dorobku autorów i instytucji, mającym też swoją polską specyfikę wynikającą ze sposobów liczenia punktów za publikacje, mającym swoją polską specyfikę. Pisząc o polskiej specyfice mam na myśli system ewaluacji jakości działalności naukowej, który udział dopisanego autora premiuje tyle razy bardziej ilu jest autorów w jednostce/dyscyplinie, w której ta publikacja powstała. Ustawa wymaga również „istotnej aktywności naukowej realizowanej w więcej niż jednej uczelni (instytucji naukowej), w szczególności zagranicznej”. Powstaje więc pytanie, czy tygodniowy pobyt w innej uczelni, określany mianem stażu naukowego, rzeczywiście realizuje intencję ustawodawcy. Zgodnie z ustawą, kolokwium habilitacyjne „przeprowadza się w zakresie osiągnięć naukowych osoby ubiegającej się o stopień doktora habilitowanego”, ale już sposób przeprowadzenia kolokwium regulują przepisy wewnątrzuczelniane, a one znacząco różnią się pomiędzy uczelniami. Nie wspominam już o habilitacjach uzyskiwanych za granicą, gdzie pojęcie habilitacji może oznaczać zupełnie coś innego. Obniżanie wymogów formalnych przekłada się na obniżenie poziomu merytorycznego habilitacji oraz często ograniczone doświadczenie habilitantów w różnych aspektach pracy naukowej. Rodzi się wreszcie pytanie, czy „robienie habilitacji” nie zaczęło funkcjonować jako coś odrębnego od prowadzenia wartościowych badań naukowych. A przecież nie chodzi o mechaniczne spełnienie wymogów ustawowych, interpretowanych wyłącznie przez pryzmat ich litery, a nie ducha. Wszystko to nie oznacza jednak, że habilitacja jest pozbawiona sensu.
W argumentacji prof. Jajszczyka wielokrotnie pojawia się postulat zastąpienia habilitacji rzetelnym konkursem. W praktyce może tu chodzić o konkurs na stanowisko profesora uczelni, adiunktów zatrudnia się bowiem zazwyczaj krótko po uzyskaniu stopnia doktora, a profesorów uczelni po nadaniu tytułu profesora „automatycznie” przenosi się na stanowisko profesora. Otwarte konkursy na stanowiska profesora należą do rzadkości. W moim przekonaniu konkurs nie stanowi remedium na merytorycznie uzasadnione obsadzanie stanowisk i nie jest w stanie zastąpić wymagającej, centralnie nadzorowanej habilitacji. Dotyczy to nie tylko ograniczeń formalnych, takich jak ustawowy brak możliwości przeprowadzenia drugiego konkursu w tym samym miejscu zatrudnienia, lecz także samej istoty konkursu. Jego celem jest bowiem wyłonienie kandydata najlepiej spełniającego określone wymagania i oczekiwania w danym miejscu i czasie. Te wymagania powinny być pochodną potrzeb dydaktycznych uczelni (kształcenia specjalistów w określonych obszarach), uwarunkowań otoczenia gospodarczego (na przykład rozwoju regionalnych centrów technologicznych), planów umiędzynarodowienia badań czy merytorycznego profilowania jednostek organizacyjnych uczelni. Ale…
Jeśli wysokość subwencji otrzymywanej przez uczelnię zależy od struktury stanowisk (im większa liczba profesorów, tym wyższe finansowanie), to nie zawsze można oczekiwać, by awansowanie lub zatrudnianie na stanowisko profesora uczelni dotyczyło wyłącznie osób o ponadprzeciętnym dorobku naukowym. Najistotniejsze jest jednak to, że konkurs stanowi sensowne narzędzie wyboru tylko wtedy, gdy istnieje rzeczywista konkurencja, a więc gdy o stanowisko ubiega się wielu mocnych kandydatów, a nie jeden. Wygląda więc na to, że problem mamy nie tylko z habilitacją, ale także z konkursami. Nie oznacza to oczywiście, że konkursy nie mają sensu.
Zacznijmy od konkursów. Powinny one mieć zawsze charakter otwarty, a liczba dobrze wynagradzanych stanowisk profesorskich powinna być limitowana rzeczywistymi potrzebami dydaktycznymi uczelni, uwarunkowaniami otoczenia społeczno-gospodarczego oraz innymi strategicznymi celami rozwojowymi. Zdecydowanie zwiększyłbym konkurencję w obsadzaniu stanowisk profesorskich, tak aby mogły je obejmować wyłącznie osoby najlepsze i to spoza środowiska określanego przez prof. Jemielniaka jako „świat akademickiej pracy pozorowanej, bez jakiegokolwiek wpływu na rozwój nauki”.
Po pierwsze, ograniczyłbym liczbę stanowisk profesorskich do rzeczywistych potrzeb kształcenia studentów oraz prowadzenia badań naukowych, przywracając obecnie odwróconą „do góry nogami” piramidę stanowisk (na przykład poprzez odpowiednie zmiany w ministerialnym algorytmie podziału subwencji). Po drugie, wprowadziłbym obowiązek posiadania habilitacji dla osób obejmujących stanowisko profesora uczelni, z przewidzianymi wyjątkami dla naukowców z zagranicy – którym należałoby zapewnić określony czas (np. 12 miesięcy) na przeprowadzenie habilitacji lub przeprowadzenie procedury uznającej ich dorobek za równoważny polskiej habilitacji – oraz w szczególnych przypadkach praktyków przychodzących z przemysłu. Szczerze mówiąc, nie dostrzegam racjonalnego uzasadnienia dla istnienia dwóch równoległych stanowisk: adiunkta i profesora uczelni dla osób bez habilitacji, stanowisk o zbliżonych uprawnieniach i nie do końca jasno zdefiniowanych kryteriach różnicujących.
Innymi słowy, postulowałbym: (1) stworzenie mechanizmu, w którym możliwość ubiegania się o habilitację byłaby oferowana wyłącznie najlepszym, tym, którzy mają realne szanse zwycięstwa w konkursach na limitowaną liczbę stanowisk profesora uczelni; (2) uczynienie stanowiska profesora uczelni elitarnym i prestiżowym, jednoznacznie kojarzonym z wysokim poziomem zarówno prowadzonych badań, jak i dydaktyki (a także godziwym wynagradzaniem, a może nawet przenoszeniem „w stan spoczynku” zamiast standardowej emerytury…), tak aby w konkursach na to stanowisko startowało wielu kandydatów.
Przyznam, że za interesujące uważam rozwiązanie funkcjonujące w Niemczech, zgodnie z którym o stanowisko profesora można aplikować wszędzie tam, gdzie ogłoszono konkurs, z wyjątkiem uczelni, na której kandydat uzyskał stopień doktora habilitowanego. Byłby to realny mechanizm mobilności akademickiej, sprzyjający w szczególności zatrudnianiu najlepszych badaczy w uczelniach, które dopiero aspirują do czołówki. Taki system mógłby przyczynić się do wyrównania szans w dostępie do programów takich jak „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”, a także w pozyskiwaniu grantów i utalentowanych studentów. No i może jeszcze uwaga dotycząca konkursów w uczelniach niezwiązanych z habilitacją. Szkoda, że tak rzadko uczelnie sięgają do konkursów jako narzędzia do wyłaniania najlepszych kandydatów do pełnienia funkcji dziekanów, dyrektorów etc., którzy po zwycięstwie w konkursie byliby powoływani na te funkcje przez rektora.
Jeżeli zaś chodzi o habilitację: postulując, że warunkiem przystąpienia do konkursu na stanowisko profesora powinna być habilitacja, mam na myśli habilitację o ujednoliconych wymaganiach, nadzorowaną przez organ zewnętrzny (nie tylko poprzez powoływanie recenzentów, ale z możliwością niezatwierdzania decyzji organu habilitującego), który skutecznie przeciwdziała dewaluacji oczekiwań, zwłaszcza – jak zauważa prof. Jemielniak – w systemie „podatnym w wielu miejscach na manipulację”.
Po pierwsze dlatego, że habilitacja zapewnia kandydatowi określone uprawnienia. Skoro „naukę robią doktoranci”, profesor bez habilitacji nie powinien nas szczególnie interesować, ponieważ nie może on pełnić roli promotora pracy doktorskiej ani nawet jej recenzenta. Ale przede wszystkim dlatego, że habilitacja stanowi (czy też powinna stanowić) gwarancję wysokiego poziomu naukowego kandydata. Rolą habilitacji jest bowiem potwierdzenie „wniesienia znacznego wkładu w rozwój określonej dyscypliny”, a tego nie sposób dokonać bez naukowej dojrzałości, umiejętności formułowania istotnych problemów badawczych, ich rozwiązywania na światowym poziomie, tworzenia kompetentnych zespołów, współpracy oraz prezentowania własnych osiągnięć w szczególności na forum międzynarodowym. Taka habilitacja mogłaby również skuteczniej odróżniać rzeczywisty dorobek naukowy od dorobku „pozorowanego”, niemającego realnego znaczenia dla rozwoju nauki.
Istotą habilitacji powinno być formalne potwierdzenie wysokiego poziomu naukowego, rzeczywistego doświadczenia badawczego (w tym tego wszystkiego, o czym powyżej), wreszcie uznania środowiska, czyli uzyskania krajowej i międzynarodowej rozpoznawalności. Przez lata pracy w Niemczech przyzwyczaiłem się, że istotnym potwierdzeniem wniesienia istotnego wkładu w rozwój dyscypliny są zaproszone referaty na cyklicznych konferencjach o zasięgu światowym, organizowanych przez instytucje akademickie, a nie podmioty komercyjne. Jeśli ktoś rzeczywiście wniósł znaczący wkład w rozwój danej dyscypliny, gremia naukowe odpowiedzialne za program takich konferencji powinny to zauważyć. Taka osoba powinna być zapraszana i to nie tylko na konferencje.
I wreszcie: czy oraz co należałoby zmienić w habilitacji? W samej procedurze niewiele albo nic, przynajmniej w świetle przepisów obowiązującej ustawy. Warto jedynie bardziej restrykcyjnie interpretować nie zawsze precyzyjne zapisy (albo je poprawić, ograniczając pole do „twórczych” interpretacji) oraz dostosować merytoryczne oczekiwania i wymagania do standardów obowiązujących w innych krajach Unii Europejskiej (w których habilitacja funkcjonuje). Tak czy inaczej, habilitacja ma być formalnym, ale silnym potwierdzeniem istotnych osiągnięć naukowca. Należy też zauważyć, że mimo istnienia innych możliwości prawnych na wielu polskich uczelniach warunkiem awansu na stanowisko profesora uczelni pozostaje habilitacja i często nawet ona okazuje się niewystarczająca. Moje doświadczenie podpowiada ponadto, że weryfikacja umiejętności dydaktycznych, wciąż praktykowana w Niemczech, ma swoje uzasadnienie, zwłaszcza w czasach, gdy uczelnie konkurują o studentów, a jakość oferowanej dydaktyki nabiera coraz większego znaczenia. Praktykowane w uniwersytetach połączenie nauki z dydaktyką ma głęboki sens. Być może warto również nieco uprościć dokumentację załączaną do wniosku o nadanie stopnia doktora habilitowanego, słusznie bowiem zauważa prof. Jajszczyk, że „proces habilitacyjny pochłania znaczne ilości czasu na czynności administracyjne, odciągając uczonych od pracy naukowej i dydaktycznej”.
Prof. Jemielniak pisze również: „Tymczasem kultura akademicka zmienia się powoli, przez pokolenia, poprzez praktykę, wzorce i wartości. Żadna reforma legislacyjna nie sprawi, że recenzenci zaczną pisać rzetelne, krytyczne recenzje. Żadna ustawa nie zmusi środowiska do nagradzania rzeczywistej doskonałości zamiast pozorów aktywności”. To trafna diagnoza. Problem polega jednak na tym, że przestrzeganie owych „wzorców i wartości” musi się opłacać albo przynajmniej nie może opłacać się ich celowe („pragmatyczne”) ignorowanie. Stąd z jednej strony potrzeba ich kodyfikacji (jakkolwiek stabilnej, czyli unikanie zbyt częstych zmian), ale z drugiej, ważniejszej strony stworzenie mechanizmu, który pewne nasze zachowania po prostu by wymuszał. To stąd powyższe propozycje ograniczonej liczby stanowisk profesorskich, a zarazem podniesienia ich środowiskowego i ogólnospołecznego prestiżu, i wynikającej z tego elitarności habilitacji (bo niewielu osobom będzie potrzebna), czyli poszukiwanie mechanizmu, który w konsekwencji spowoduje podniesienie poziomu habilitacji.
Tymczasem coraz wyraźniej widoczny jest niepokojący trend zauważony przez prof. Jemielniaka: „galopująca inflacja uprawnień do nadawania stopnia doktora habilitowanego”. Habilitacja traci bowiem znaczenie także w sytuacji, gdy zbyt wiele słabych ośrodków uzyskuje prawo jej nadawania. W praktyce uprawnienia te są chyba jedynym realnym sensem prowadzonej co cztery lata ewaluacji dyscyplin naukowych w jednostkach badawczych. Podział subwencji został bowiem na tyle spłaszczony, że lepszy wynik ewaluacji ma dziś niewielkie przełożenie na finansowanie instytucji. Jeśli hierarchiczność uczelni i instytutów, wynikająca z kategorii naukowych nadanych prowadzonym w nich dyscyplinom, rzeczywiście ma odzwierciedlać jakość prowadzonych badań, to przynajmniej ograniczmy uprawnienia do nadawania stopnia doktora habilitowanego wyłącznie do tych jednostek, w których dana dyscyplina posiada kategorię A+ lub A. Natomiast jeśli tak nie jest, to mamy do czynienia z tym samym problemem systemowym. Skoro chcemy naprawić habilitację, między innymi poprzez „mniejszy nacisk na wkład ilościowy, który łatwo poddaje się manipulacji” (jak zauważa prof. Jemielniak), to analogicznie powinniśmy podjąć próbę naprawy systemu ewaluacji dyscyplin i jednostek badawczych – w tej sprawie słyszę bowiem argumenty bardzo podobne, jeśli nie identyczne.
Niezależnie od istnienia habilitacji hierarchiczność w nauce i tak pozostanie,zarówno ze względu na strukturę stanowisk, jak i, w jeszcze większym stopniu, na pełnione funkcje (dziekana, dyrektora i inne), które nadal w największym stopniu determinują pozycję naukowca na polskiej uczelni. Nie podzielam opinii, że „habilitacja zmniejsza uzależnienie pracownika naukowego od władzy rektora i dziekana – feudał co prawda nadal może zwolnić z pracy, ale nie może odebrać niezależnej certyfikacji” (prof. Jemielniak). W rzeczywistości rektor czy dziekan często nie mogą zwolnić pracownika z pracy, co stanowi kolejną słabość polskiego systemu. Jedyną ustawową możliwością jest dwukrotna negatywna ocena okresowa, której na większości uczelni stosunkowo łatwo uniknąć, ponieważ wewnętrzne wymagania konieczne do uzyskania pozytywnej oceny często nie są szczególnie wygórowane. Argumentem za utrzymaniem habilitacji nie jest więc dla mnie istnienie „głęboko zakorzenionej kultury hierarchicznej, w której relacje mistrz–uczeń bywają bardziej feudalne niż partnerskie”, na którą wskazuje prof. Jemielniak. Zapisy ustawy – w szczególności silna pozycja rektora – dotyczą bowiem wszystkich pracowników akademickich, zarówno tych bez habilitacji, jak i tych, którzy ją posiadają.
I na koniec: nie twierdzę, że brak habilitacji (jak proponuje prof. Jajszczyk) jest rozwiązaniem fundamentalnie złym. Taki model funkcjonuje bardzo dobrze w warunkach amerykańskich. Jednak realia polskie są zasadniczo odmienne. W Polsce jakość badań naukowych praktycznie nie podlega weryfikacji rynkowej, konkurencja pomiędzy naukowcami i instytucjami badawczymi jest słaba, a system ocen i awansów nie zawsze był budowany w sposób spójny i rygorystyczny. W tych warunkach trudno zakładać, że mechanizmy samoregulacji zadziałają automatycznie. Wydaje się więc – przynajmniej na obecnym etapie – że potrzebne są silne autorytety naukowe, które będą pilnować standardów i porządku. W przeciwnym razie nawet najlepsze idee reform mogą przegrywać z dobrze znaną polską umiejętnością „dostosowywania się” do „litery” reguł, zjawiskiem powszechnym i bynajmniej nieograniczonym do uczelni słabszych, występującym także w instytucjach wiodących i uznanych.
Wróć