Retrakcje i ewaluacja

Na portalu forumakademickie.pl opublikowaliśmy artykuł poświęcony retrakcjom artykułów polskich naukowców. Rozgorzała dyskusja o ich roli w ewaluacji. analizę tego problemu poprosiliśmy prof. Piotra Steca, prawnika z Uniwersytetu Opolskiego. Jak się okazuje, sprawa ma wiele zaskakujących wątków.

Kilka dni temu krajowy naukowy światek obiegła kolejna informacja o retraktowaniu artykułów, których współautorami byli polscy uczeni. Natychmiast pojawiło się pytanie, jak należy zareagować, ponieważ teksty te zostały już wprowadzone do państwowych systemów informacyjnych i zapewne zostaną wykorzystane w ewaluacji. Nasze przepisy ewaluacyjne, choć tworzone w szkole „nadzorować i karać”, nie przewidują takiej sytuacji. Wątpliwa wydaje się więc dopuszczalność ich dyskwalifikacji przez Komisję Ewaluacji Nauki. Prawo wprawdzie umożliwia nieuwzględnienie osiągnięcia, w przypadku gdy do systemu POLoN zostały nieprawidłowo wprowadzone informacje charakteryzujące to osiągnięcie, a w szczególności gdy nie budzi wątpliwości to, że nie jest ono związane z badaniami naukowymi lub pracami rozwojowymi prowadzonymi w ewaluowanym podmiocie w danej dyscyplinie naukowej. Jednak otwarte pozostaje pytanie, czy dotyczy to retraktowanych tekstów. Jeśli tak, to dotyczyłoby to tylko szczególnych przypadków artykułów produkowanych przez „papiernie” bez udziału badaczy z danego ośrodka. Chodzi o ten przypadek, gdy badacz płaci lub odwdzięcza się w jakikolwiek sposób za umieszczenie go jako współautora tekstu, nie ingerując w jego treść. Tak samo potraktowałbym sytuację, w której badacz przypisał sobie autorstwo cudzej pracy, czyli plagiat. Pozostałe nieprawidłowości wymagałyby jednak głębszego namysłu, bo zwykle osiągnięcia te będą pozostawały w związku z badaniami prowadzonymi w jednostce, nawet jeśli będą błędne lub zmanipulowane. Potrzebny zatem jest mechanizm pozwalający radzić sobie z takimi problemami.

Myślę, że najprostszym mechanizmem byłoby potraktowanie prac retraktowanych tak, jakby ich autor niczego nie opublikował w okresie ewaluacyjnym. Czyli każdego współautora retraktowanej pracy traktowalibyśmy w drodze fikcji prawnej jako należącego do N0. W konsekwencji, każdy retraktowany artykuł zmniejszałby pulę tekstów zgłaszanych przez dany ośrodek o trzykrotność liczby afiliowanych w jednostce/dyscyplinie współautorów retraktowanych tekstów. Ponieważ retrakcje wydają się być problemem w szczególności w STEM, gdzie współautorstwo jest normą, sankcja taka byłaby bardzo dotkliwa.

Konieczne jest tu jednak kilka zastrzeżeń. Po pierwsze, nie mamy danych o tym jak bardzo retraktowane prace wpływają na wynik ewaluacji. Nie wiemy więc, czy problem jest ewaluacyjnie istotny. Baza danych Retraction Watch zawiera 168 tekstów z polskimi afiliacjami za lata 2022-2025, dotkniętych różnego rodzaju nieprawidłowościami wymagającymi retrakcji lub korekty.

Po drugie, jak słusznie wskazuje COPE w swoim przewodniku, retrakcje nie są narzędziem sankcji, a zarządzania jakością. Czasem autorzy sami zauważają błąd w swoich badaniach i wnoszą o ich retraktowanie. Przy zastosowaniu zaproponowanej tu sankcji autorzy i ich pracodawcy byliby karani za uczciwość. Po trzecie wreszcie, retrakcje i korekty nie zawsze są powiązane z nierzetelnością badawczą. Wspomniane wyżej zasady retrakcji COPE wskazują także jako przyczynę naruszenie prywatności czy proces o zniesławienie, a także naruszenie praw autorskich. W przypadku prac historycznych to może być poważny problem. Antoon de Baets w swoim artykule Defamation Cases Against Historians w „History and Theory” 41 (October 2002), 346-366 (https://www.jstor.org/stable/pdf/3590690.pdf) analizuje 21 takich spraw z lat 1965-2000. Zdarzają się one także i w Polsce. Procesy takie wywołują efekt mrożący, a dodatkowo karanie uczelni za retrakcje mogłoby zniechęcać do podejmowania ryzykownych tematów. Również nie każde naruszenie praw autorskich ma tę samą wagę. Inaczej podejdziemy do uczonego, który w dobrej wierze uzyskał licencję np. na wykorzystanie w tekście rysunków od osoby nieuprawnionej, inaczej do plagiatora. We wspomnianej wyżej bazie jeden z artykułów z polską afiliacją ma podany jako przyczynę retraktowania błąd wydawcy: tekst został opublikowany dwukrotnie (Duplication of Content through Error by Journal/Publisher).

Gdyby więc wprowadzić do naszego systemu sankcje za retrakcje, wypadałoby je ograniczyć do sytuacji, w których nie ulega wątpliwości, że tekst jest skażony nierzetelnością naukową.