Krzysztof Kałamucki
Fot. Michał Zembrzycki
Ministerstwo już od ładnych kilku lat nie uznaje mapy za dzieła naukowe. To jest tym bardziej zaskakujące, że niegdyś mapy były traktowane albo jako monografie, albo jako rozdział w monografii. Oczywiście, było bardzo precyzyjnie określone, kiedy mapa może być traktowana jako monografia, a kiedy jako rozdział monografii. Chodziło o spełnienie wymagań dotyczących objętości, czyli arkuszy wydawniczych, no a przede wszystkim o zakres merytoryczny. Mapy wieloaspektowe, a najlepiej zbiór map w postaci atlasu, mogły być traktowane jako monografie. Natomiast za rozdział w monografii mogło być uznane mniejsze objętościowo opracowanie kartograficzne. Oczywiście te mapy musiały spełniać wszystkie kryteria, jakie spełniały wówczas inne publikacje, a więc powinny być recenzowane, mieć podane źródła itd. No i przede wszystkim powinny być na wysokim poziomie merytorycznym.
Jednak po reformie z 2018 roku mapy zostały wycofane z listy ministerialnej. Jednym z argumentów był fakt, że bardzo mało map wykazywano jako prace naukowe, zatem zlikwidowano taką możliwość, żeby uprościć procedurę. To dziwne tłumaczenie. Tym bardziej, że nie ilość się liczy, a jakość. Ta decyzja ma bardzo daleko idące skutki. Teraz ani kartografowie, ani inni naukowcy, którzy posługują się mapami, wykorzystują je, robią mapy, nie mogą ich wykazywać jako dzieła naukowe.
Mapy i wszystkie opracowania kartograficzne są utworami, są dziełami w myśl ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. To znaczy, że realizują cechę twórczości. Natomiast niewątpliwie nie wszystkie mapy są pracami naukowymi. Geografowie od dawna doceniali mapę. Max Eckert-Greifendorff już w 1921 roku uważa mapę, dosłownie cytuję, za „oko geografii, bez którego nie jest możliwy prawidłowy poglądowy opis geograficzny i jakiekolwiek studium geograficzne”. Przez wiele lat uważano, że mapa jest fenomenalnym sposobem prezentacji wyników badań. Jest to nic innego, jak forma wypowiedzi naukowców – geografów, którzy zajmują się przestrzenią, ale i innych badaczy, którzy badane zjawiska chcą analizować w przestrzeni. Trudno mi w tym kontekście zrozumieć decyzję ministerstwa o tym, że mapa nie jest uznawana za dzieło, gdyż mapy dzisiaj są publikowane i stanowią przedmiot badań wielu naukowców z wielu dziedzin. Mapa dzisiaj zrobiła bardzo dużą karierę. Jest wszędzie. Wykorzystują ją i publikują nie tylko geografowie. Od dawna mapy wykorzystywali historycy, wykonywali je archeolodzy i historycy, astronomowie, socjologowie, ekonomiści, którzy badają przestrzenne zjawiska ekonomiczne. Wszyscy chętnie prezentują wyniki swoich badań w formie map, czyli w ujęciu geograficznym, przestrzennym. Warunkiem umieszczenie informacji na mapie, prezentacji wyników badań w formie mapy jest to, że badania i ich wyniki mają aspekt przestrzenny, mają atrybut lokalizacji. W formie mapy mogą być prezentowane wszystkie zjawiska, które dzieją się w przestrzeni. I nie mówimy tylko o przestrzeni ziemi, miasta, wsi, kraju, bo może to być skala makro, ale także mikro przestrzeń. Kartografowie współpracują z mikrobiologami, którzy obrazują przestrzeń komórkową i międzykomórkową, bo tam też można robić analizy przestrzenne. Mimo takiej powszechności użycia map w badaniach naukowych, nie można ich wykazać jako prace naukowe, badacze nie mogą ich włączyć ani do dorobku własnego w celu oceny indywidualnej, ani do parametryzacji swoich jednostek.
Sprawa jest tym bardziej trudna, że kartografowie nie mają swojej dyscypliny. Zostali umieszczeni w kilku różnych. Sama geografia została również podzielona na geografię społeczno-ekonomiczną w dziedzinie nauk społecznych i geografię fizyczną w naukach o ziemi i środowisku. Już tylko mapa, jako obrazowanie przestrzenne, jest ogniwem scalającym geografię. Geografowie fizyczni za pomocą map obrazują zjawiska przyrodnicze w aspekcie przestrzennym. Geografowie społeczno-ekonomiczni stosują mapy do analizy i obrazowania zjawisk społeczno-gospodarczych w aspekcie przestrzennym.
Ponieważ mapa nie jest traktowana jako dzieło naukowe, naukowcy wykonują coraz mniej map. A są one potrzebne w wielu dziedzinach praktycznych: turystyka, urbanistyka, planowanie przestrzenne, ale także bezpieczeństwo publiczne, choćby zapobieganie skutkom katastrof naturalnych, to oczywiste miejsca zastosowania map. Trzeba koniecznie zachować i rozwijać umiejętność ich tworzenia. To jest specyficzna dziedzina działalności, a nauka – kartografia – ma wiele do powiedzenia.
Nieuwzględnianie map w dorobku naukowym doprowadziło do tego, że nawet w publikacjach geografów jest coraz mniej map. Ich sporządzenie wymaga specjalistycznych kompetencji i włożenia pewnego wysiłku. A przecież mapa, niezależnie od swojej formy i nośnika, to istotny element obrazowania zjawisk w przestrzeni. Naukowcy, którzy badają zjawiska przestrzenne i wynikiem ich badań jest właśnie mapa, najczęściej publikują monografię, do której dołączają mapy. Monografia ma odpowiednią objętość tekstu i dołączone do niego mapy, zatem jest punktowana, ale to nie jest typowe, klasyczne opracowanie kartograficzne. Na liście wydawnictw punktowanych nie ma żadnego wydawnictwa kartograficznego, czyli specjalizującego się w wydawaniu map i atlasów.
Wielu kartografów, geografów i innych specjalistów zajmuje się dzisiaj mapami cyfrowymi. Grafika cyfrowa stwarza olbrzymie możliwości prezentacji wyników badań. Możemy na takiej mapie przedstawić dynamikę zjawisk, czyli na przykład rozprzestrzenianie się jakiegoś zjawiska w czasie i w przestrzeni. Możemy to publikować w internecie. Tworzone są portale, wizualizacje, geowizualizacje, wizualizacje kartograficzne. Często ucieka się – mówię teraz o nauce – od samej nazwy mapa, bo mapa nie jest oceniana, zamiast tego stosuje się inne określenia, np. wizualizacja, opracowanie przestrzenne.
Skoro jest problem, dlaczego zainteresowani nie mówią o tym? Ano dlatego, że kartografowie, którzy są najbardziej zainteresowani tym, żeby mapę zaliczać do dzieł naukowych, są rozproszeni po wielu dyscyplinach i dziedzinach. Nie mamy jednej dyscypliny, która by wszystkich kartografów łączyła. Do ewaluacji wykazują inne dyscypliny, na przykład geografię społeczno-ekonomiczną czy fizyczną, gospodarkę przestrzenną, nauki społeczne, nauki o ziemi i środowisku, inżynierię lądową, geodezję. Ale mapy wykorzystują też historycy, archeolodzy, przyrodnicy, językoznawcy, etnografowie. W zasadzie można powiedzieć, że mapa jest dzisiaj dość uniwersalnym narzędziem do prezentowania wyników badań w wielu różnych dyscyplinach, od humanistycznych, przez ekonomiczne, społeczne, po ściśle przyrodnicze.
Ktoś może mi w tej kwestii zarzucić, że kartografowie jednak tworzą własne środowisko, bo przecież działa Stowarzyszenia Kartografów Polskich, którego jestem członkiem założycielem. Jednak jest to stowarzyszenie bardziej zawodowe, a nie naukowe, nawet jeśli naukowcy do niego należą. Jest też Oddział Kartografii Polskiego Towarzystwa Geograficznego, który, jak się okazuje, ma być rozwiązany.
Dzięki temu, że powstaje i jest użytkowana w wersji cyfrowej, mapa przeżywa obecnie renesans. Nie jest już tylko ilustracją, służy do analiz przestrzennych w rozmaitych modelach numerycznych.
Dlaczego mapa jest dziełem naukowym? Bo stanowi niezaprzeczalne źródło informacji, które w wielu przypadkach jest niezastąpione. Mapy są fantastycznym narzędziem badań. Nie ma możliwości mówienia o cyrkulacji powietrza, prognozach pogody bez mapy. Mapa jest sposobem prezentacji wyników badań. Studentom pokazuję na mapie jedną linię. Mówię, że to jest zasięg występowania jakiegoś zwierzęcia, jakiegoś gatunku. Niech to będzie ćma, która żyje trzy dni w ciągu roku. Ile pracy musi poświęcić biolog, żeby stwierdzić, że ta ćma występuje w zakreślonych linią na mapie miejscach. Sama mapa nie jest bardzo złożona, ale treści jakie pokazuje, badania, jakie trzeba przeprowadzić, żeby ją wykonać, nie są ani proste, ani błahe. Mapa potrafi przekazać treści, które w innej formie wymagają bardzo obszernego opisu, a i tak ten opis nie odda należycie i klarownie treści. Oczywiście to można rozszerzyć na inne dyscypliny: czy bez map moglibyśmy zobrazować zagrożenia powodziami i suszami? Czy bez dynamicznych map moglibyśmy modelować zjawiska klimatyczne? Nie! Potrzebujemy map jak najlepszych i najnowocześniejszych. Żeby ten obszar badań mógł się rozwijać, mapy powinny wrócić na listę prac naukowych.
Notował Piotr Kieraciński
