Status społeczny w dystopii

Książka składa się z trzech części: teoretyczno-metodologicznego wprowadzenia, najobszerniejszej części analitycznej oraz wniosków. We Wprowadzeniu autorka przywołuje rys historyczny feminizmu pierwszej i drugiej fali wraz z klasycznymi jego dziełami. Zauważa chaos definicyjny panujący w trzeciej fali tego nurtu, a niekiedy także wewnętrzne sprzeczności ideologiczne. Sytuacja taka znajdzie zresztą swoje odzwierciedlenie w pisarstwie Margaret Atwood, której aż pięć powieści podda Banaś pod analizę. Diagnoza współczesnego feminizmu nie brzmi optymistycznie: „Paradoksalnie, narzucony przez ideologie feministyczne paradygmat równości płci w dzisiejszych czasach staje się obciążeniem, któremu kobiety muszą sprostać i tym samym stają do wyścigu z własnymi wyobrażeniami o perfekcji w każdym aspekcie ludzkiej egzystencji”.

Zasadniczą treść książki stanowi analiza. Za bazę narracji dystopijnej autorka obrała dziewięć powieści z XX i XXI wieku. W porządku chronologicznym to: My Jewgienija Zamiatina (1921), Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya (1932), Rok 1984 George’a Orwella (1949), 451 stopni Fahrenheita Raya Bradbury’ego (1953), Opowieść podręcznej Margaret Atwood (1985) i jej kontynuacja w Testamentach (2019) oraz trylogia tej samej autorki Oryks i Derkacz (2003), Rok potopu (2009), MaddAddam (2013). W utworach zaprezentowano obraz świata alternatywnego, który być może nadejdzie, przy czym należy pamiętać, iż jest to świat obarczony przytłaczającą tragedią o dużej uciążliwości dla życia ludzi. Świat ten wynika z obecnego stanu rzeczywistości, która potoczyła się i wyewoluowała w najgorszym z możliwych kierunków. Podstawą analizy są dialogi, sporadycznie tylko narracja z użyciem mowy zależnej. Autorkę w wypowiedziach interesują wzajemne relacje bohaterów, ich zależności, stosunku podległości wobec siebie. Badaczka wyszczególnia 11 kategorii interakcji, nie tylko typu: mężczyzna/kobieta, mężczyzna/mężczyzna, kobieta/kobieta, ale również podkategorie: status niższy, równy, wyższy, stąd tak wiele kombinacji, np. jedna z podkategorii to: kobieta o wyższym statusie z mężczyzną o niższym statusie.

Badaczka stawia trzy pytania. Pierwsze dotyczy wzrostu i zróżnicowania ról kobiet w dystopiach, drugie różnic interakcji kobiet w perspektywie czasowej, trzecie otwartości kobiet na różnorodność interakcji. Metodologia badań Banaś odwołuje się do socjolingwistycznego modelu kodów językowych Basila Bernsteina. Dla przypomnienia: badacz ten uważał, iż kultura i struktury społeczne formowane są i podlegają nieustannym zmianom w procesie komunikacji. Socjolingwistyka, jego zdaniem, pozwala więc wyjaśniać i formować struktury społeczne.

Realizacją badawczych eksploracji autorki staje się raport analityczny. Każdy z dialogów, prócz analitycznego omówienia, otrzymał tabelę. W jej kolumnach znalazły się kategorie: aktorzy społeczni, ich status społeczny, poziom emocji, zróżnicowanie interesów, perspektywa dramaturgiczna, kod językowy i pozycja. Takie ujęcie jest z kolei metodologicznym zastosowaniem koncepcji dramaturgicznej Ervinga Goffmana. Dzięki tabelom łatwiej o wnioski. W prezentowanych dystopiach następuje transformacja. Chronologicznie dzieła ukazują marginalizację interakcji pomiędzy mężczyznami, wysuwając na plan pierwszy kwestię dążenia kobiet do uzyskania statusu równości i niezależności. Czy dystopię sprzed bez mała stu lat, wytwór fantazji autora, można traktować jako antycypację stosunków społecznych? Socjologia i socjolingwistyka podsuwają jednoznaczną odpowiedź. Monografia Marii Banaś pozwala na wyciąganie kolejnych wniosków.

Maria BANAŚ, Ewolucja dystopii. Kobieta i mężczyzna kilka dekad później, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2024.