Sieć znaczeń

Książka profesora Marka Hendrykowskiego składa się z czterdziestu tekstów oraz bibliografii. Jest obszerną analizą, w której postawiono tezę, iż metaforyczne określenia Internetu są przybierającymi najróżniejsze formy przejawami dyskursu społecznego.

Każdy rozdział to inny koncept metaforyczny, jednakże teksty nie występują w odosobnieniu, tworzą spójny obraz rozwoju Internetu od początków XX wieku do współczesności. Niemniej autor unika przeciwstawienia dawnej i teraźniejszej formy Sieci, a ukazuje jej rozwój jako wszechobecnego medium. Internet jest częścią wielu aspektów życia codziennego – od prowadzenia konta w banku, po cele czysto rozrywkowe. Jak twierdzi Hendrykowski, należy jednak pamiętać, że cyberprzestrzeń nie jest obowiązkowym elementem przynależności osoby do kultury ludzkiej.

Autor podejmuje refleksje m.in. nad ewolucją przekazu, dynamiką rozwoju czy (nie)demokracją sieciową. W publikacji szczegółowo opisano elementy Sieci, ich wzajemne zależności oraz funkcje. Interesująco przedstawiono rolę Internetu w kontekście pandemii, gdy stał się głównym kanałem kontaktu ze światem zewnętrznym. Autor podejmuje także rozważania nad aktualną kwestią sztucznej inteligencji, której początki dostrzega w technologicznych eksperymentach, takich jak komputerowe rozgrywki szachowe.

Książka ma wyraźne podłoże antropologiczne – Internet nie jest wyłącznie technologią, ale także wyjątkowym zjawiskiem kulturowym. Szczególną uwagę poświęcono sferom funkcjonowania społecznego przeniesionym do wirtualnej przestrzeni, a co za tym idzie – wspólnocie internautów, w której nie da się pozostać anonimowym.

Poprzez metaforyzacje podjęta zostaje próba unaocznienia charakteru Sieci. Jednakże Hendrykowski nie pozostaje jednostronny, opisuje także wszelakie zagrożenia wiążące się z używaniem Internetu, który jest bardziej skomplikowany, niż mogłoby się wydawać.

Oczywiście książka nie jest poradnikiem dotyczącym bezpiecznego korzystania z Sieci. Niemniej lektura zwiększa świadomość zagrożeń powszechnie znanych, jak i tych rzadziej poruszanych. Są wśród nich m.in. cyfrowa agresja, inwigilacja, presja społeczna czy manipulacja. Tutaj autor stawia odważne pytanie: jak potoczyłyby się losy świata, gdyby np. Hitler i Goebbels mieli dostęp do telewizji czy Internetu?

Wiele uwagi – i słusznie – badacz poświęca zjawisku psychospołecznemu zwanemu immersją. Hendrykowski dokładnie przedstawia mechanizm procesu i podkreśla, że szybko może przeistoczyć się w uzależnienie. Potencjalny użytkownik może bowiem całkowicie zatracić się w wirtualnym świecie i utracić realną tożsamość.

Opisując zjawiska metaforyczne, autor przywołuje różne dzieła kultury, np. kinematografię czy literaturę. Krasiński nie odnalazłby się w esemesach wysyłanych do Potockiej, a okno wystawowe Wokulskiego przyciągało wzrok, służąc interesom firmy, tak jak wymyślne efekty pomagają witrynom internetowym prowadzącym e-handel. Najwięcej aluzji dotyczy twórczości Stanisława Lema jako wybitnego futurologa. Autor przywołuje także filmy, np. w kontekście wspomnianej immersji, takie jak Videodrome Davida Cronnenberga czy rodzimą Salę samobójców Jana Komasy.

To książka potrzebna w dobie dynamicznej cyfryzacji. Autor udowadnia, że Sieć nie jest wyłącznie technologią, ale także przestrzenią kulturową. Ze względu na swoją specyfikę książki Hendrykowskiego nie czyta się „jednym tchem”. Skłania ona do rozważań i dyskusji medioznawczych na temat, który wydaje się społecznie przyswojony.

Marek HENDRYKOWSKI, Dawne i nowe metafory Internetu, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2024.