Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Stanisław Serkowski na tle zbiorów jego muzeum w Warszawie Źródło: „Tygodnik Ilustrowany”, nr 18/1912
Stanisław Ferdynand Serkowski urodził się 7 listopada (26 października) 1871 r. w Warszawie w rodzinie właściciela pierwszej w Polsce fabryki lamp i wyrobów brązowych Jana i Ludgardy Serkowskich. Ród Serkowskich pieczętował się znanym z przełomu XIV–XV w. herbem szlacheckim Lubicz.
Ustalenie dokładnego miejsca uzyskania wykształcenia średniego i początków studiów na uczelni to ciekawa karta życia Stanisława Serkowskiego i niełatwe zadanie dla badaczy. Według jednych danych, opartych na wspomnieniach rodzinnych jego wnuczki Ewy Wiercińskiej-Smołki, wykształcenie średnie uzyskał w Collegium Jezuitów w Chyrowie (obecnie miasto w Ukrainie, w obwodzie lwowskim), a następnie w Gimnazjum Lwowskim, gdzie w 1891 r. otrzymał świadectwo dojrzałości. Studia wyższe podjął na Uniwersytecie Charkowskim, bo Cesarski Uniwersytet Warszawski był uważany za narzędzie rusyfikacji i nie cieszył się popularnością wśród młodzieży polskiej.
Instytut Chemiczno-bakteriologiczny dra Serkowskiego w Łodzi Źródło: Pracownia nauki d-ra St. Serkowskiego w Łódzi, „Tygodnik Ilustrowany”, nr 26/1906
Według innej wersji Serkowski ukończył gimnazjum w miasteczku Mariampol na Suwalszczyźnie i w roku akademickim 1892/1893 przebywał na studiach na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Świadczy o tym wykaz studentów Uniwersytetu Warszawskiego na rok akademicki 1892–1893 i Uniwersytetu Charkowskiego na rok akademicki 1896−1897, w których umieszczono jego nazwisko. 16 sierpnia 1893 r. „Serkowski Stanisław-Ferdynand Iwanowicz, dworianin, rimo-katolik, urodzony w Warszawie” jest wpisany na listę studentów Wydziału Medycznego Uniwersytetu Charkowskiego. Jako poprzednie miejsca studiów wymieniono „Mariampol. gimnazjum i Warszawsk. uniw.” (Harkovskij Imperatorskij universitet. Spisok studentov Imperatorskogo Harkovskogo universiteta na 1896–1897 akademicheskij god, Harkov 1896). W swoim curriculum vitae, zachowanym w zbiorach Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, napisał, że „ukończył gimnazjum w Marjympolu (Suwal.gub.) w roku 1891”.
Charkowski okres życia dla Stanisława Serkowskiego był bardzo ważny. To czas uzyskania wykształcenia wyższego i początek owocnej działalności zawodowej oraz badawczej, publikacji pierwszych prac naukowych, a także zawarcia związku małżeńskiego i urodzenia dzieci.
W 1893 r. Serkowski przeniósł się z Warszawy do Charkowa, gdzie rozpoczął studia na Wydziale Medycznym miejscowego uniwersytetu. Jednocześnie pracował społecznie w Katedrze Higieny prof. Irinarcha Skworcowa, którego można uważać za mentora naukowego młodego uczonego. Pracując pod jego kierownictwem, Stanisław Serkowski zainteresował się bakteriologią, która została też naukową pasją w późniejszym okresie życia. W 1897 r. uczestniczył w konkursie naukowym zorganizowanym przez Wydział Medyczny, a przygotowana przez niego praca Opredelenie znaczenija dla rozpoznawanija razlicznych form mikrobow morfologiczeskago wida (strojenija) ich kolonii na twerdych sredach została uhonorowana złotym medalem. Serkowski był wśród dziewięciu studentów z różnych wydziałów odznaczonych złotymi medalami, ale tylko jego praca została wyróżniona jako najwybitniejsza i jedyna, która była zaszczycona drukiem w wydawnictwie uczelni. Była to pierwsza publikacja naukowa przygotowana przez młodego uczonego. W następnym roku ukazała się ona w Charkowie jako pierwszy jego podręcznik (330 stron) pt. Posobie dlja raspoznanija mikrobow, s prełożeniem diagnosticzeskich tablici izłożeniem gławniejszych sposobow izsledowanija z przedmową prof. Skworcowa.
W październiku 1898 r. Stanisław Serkowski otrzymał dyplom lekarza z wyróżnieniem. Na początku 1899 r. przy Katedrze Higieny wprowadzono stanowisko nadetatowego laboranta, na którym został zatrudniony przez rok. Historyk medycyny weterynaryjnej Konrad Millak zauważył, że w czasach charkowskich młody uczony „przeżywał żywe zainteresowanie chorobami zaraźliwymi zwierząt i wydał podręcznik epizootiologii dla studentów”. Wtedy opublikował on pięć prac naukowych, m.in. podręcznik, monografię, kompendium.
Podczas pobytu w Charkowie ożenił się z Władysławą Frankowską córką miejscowego urzędnika Henryka i Lucylli Frankowskich. Mieli oni czworo dzieci: bliźnięta Stanisława (1897, zmarł jako niemowlę) i Janinę, Zofię, Marię.
Serkowski odwiedził Charków na początku 1905 r., gdy na południu Imperium Rosyjskiego istniało zagrożenie epidemią cholery. Przebywał na Uniwersytecie Charkowskim w celu dokładniejszego zbadania sposobów zapobiegania tej chorobie.
Profesor dr Stanisław Serkowski. Teka karykatur „Świata”. Prof. Uniwersytetu Warszawskiego (Rysował Jerzy Szwajcer)
Źródło: „Świat”, nr 3/1919
W 1899 r. w celu doskonalenia swojej wiedzy oraz prowadzenia badań w zakresie bakteriologii Serkowski przebywał w naukowych placówkach Berlina i Pragi. W swoim życiorysie uczony odnotował „następnie stale pracował przez dwa lata w instytutach bakteriologicznych za granicą i corocznie przez krótszy czas”.
W 1900 r. Stanisław Serkowski przeniósł się do Polski, gdzie wraz z rodziną zamieszkał w Łodzi. Niemal siedmioletni okres łódzki (do lipca 1907) był czasem szerokiej działalności praktyczno-naukowej, różnorodnych inicjatyw higienicznych i społecznych skierowanych na rzecz rozwoju miasta, polepszenia warunków życia ludności. Serkowscy mieszkali przy centralnej ulicy miasta Piotrkowskiej 120, gdzie we własnym mieszkaniu 15 stycznia 1901 r. uczony otworzył laboratorium chemiczno-bakteriologiczne.
Serkowski Stanisław, Wystawa Hygieniczno-Spożywcza w Łodzi w 1903 roku. Źródło: https://polona.pl/item-view/31875d12-bb75-431d-ba31-074ba05be1b3?page=8
Od początku działalności „prywatne laboratorium doktora Serkowskiego” zasłynęło w Polsce i poza jej granicami jako praktykujący ośrodek naukowo-dydaktyczny, gdzie prowadzono szkolenia studentów, organizowano miesięczne kursy dla lekarzy i farmaceutów z mikroskopii i bakteriologii klinicznej. Podczas epidemii cholery 1905 r. zorganizowano w nim specjalne kursy ratunkowe na temat bakteriologicznej diagnostyki cholery i szczepień przeciwdrobnoustrojowych, a też dwutygodniowe kursy praktyczne dla farmaceutów. Serkowski prowadził też kursy praktyczne dla mleczarzy i rolników. Samodzielnie oraz ze swoimi kolegami przygotował i opublikował szereg badań naukowych. Monografia jego autorstwa dla chłopów zajmujących się produkcją mleka otrzymała nagrodę z Funduszu Z. Pileckiego.
Od stycznia 1901 do lipca 1907 r. kierował mieszczącą się w tym samym budynku miejską pracownią chemiczno-bakteriologiczną. Później prowadził badania bakteriologiczne cholery, szkorbutu oraz zapalenia opon mózgowych, badał ruch chorych zakaźnych w szpitalach oraz prowadzenie ewidencji umieralności.
W latach 1903–1906 kierował działalnością Oddziału Łódzkiego Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, występował z wieloma cennymi, wyprzedzającymi swój czas inicjatywami. W 1904 r. został pomysłodawcą założenia pierwszej w Polsce instytucji „Kropla Mleka”. Był to zupełnie nowatorski pomysł, miał być wzorcem dla innych nowo powstających ośrodków dziecięcych.
Zainicjował powołanie w ramach działalności tego towarzystwa specjalnej sekcji antyalkoholowej. Była to też pionierska inicjatywa na terenie Polski. „Tygodnik Ilustrowany” 28 lipca 1906 r. odnotował: „Inicjatywę do założenia nowej w Łodzi instytucji podał znany uczony higienista dr. Stanisław Serkowski. Przewodniczącym sekcji obrano d-ra Skalskiego, ruchliwego działacza społecznego. Niebywałe zainteresowanie zbudziła nowa akcja społeczna w Lodzi. […] W Królestwie Łódź pierwsza daje publiczny początek wielkiej akcji i chciejmy wierzyć – posłuży przykładem dla kraju całego”.
W 1905 r. Serkowski uczestniczył w walce z cholerą: dzięki jego uporowi w mieście zorganizowano bezpłatne szczepienie przeciw cholerze, a sam uczony rozpoczął na szeroką skalę szczepienie lekarzy i studentów przybyłych do Łodzi z różnych stron kraju. Wtedy zajął się badaniem cholery, w wyniku czego powstała praca pt. Epidemiologia cholery i jej profilaktyka, a w 1918 r. jej trzecie wydanie zostało uhonorowane nagrodą w konkursie imienia J. Knolla.
W latach 1900–1902 i w 1906 r. Serkowski był członkiem kolegium redakcyjnego „Czasopisma Medycznego”, w 1904 r. został wybrany na członka korespondenta Komitetu Medycznego w Lublinie. Na początku 1906 r. zrezygnował z proponowanego mu stanowiska kierownika katedry higieny Uniwersytetu Lwowskiego.
Serkowski Stanisław, Bakterjologia epizootycznego pomoru ryb w wodach Królestwa Polskiego i sanitarna ocena ryb, Warszawa 1918 Źródło: https://polona.pl/item-view/91ba4f09-038e-4821-8917-a43ea4502f75?page=2
W pierwszej połowie lipca 1906 r., wobec tego, że magistrat Łodzi nie okazywał należnego zainteresowania inicjatywami sanitarno-higienicznymi, postanowił przenieść laboratorium do Warszawy, ale najpierw zaplanował wyjazd za granicę do placówek naukowych. Warszawski „Tygodnik Ilustrowany” 30 czerwca 1906 r. odnotował: „dr Serkowski 1 lipca r.b. opuszcza Łódź, wyjechawszy dla prac naukowych do Frankfurtu i Paryża, gdzie zamierza badaniom poświęcić czas dłuższy. Powrót swój do kraju niewątpliwie przyśpieszy, kiedy samorząd lub wyższa uczelnia polska zażąda usług uczonego, będącego jedną z chlub nauki polskiej”.
W połowie lipca 1907 r. Stanisław Serkowski przeniósł się do Warszawy. Warszawski okres życia był wypełniony działalnością naukową, społeczną, organizacyjną, staraniami dla rozwoju higieny oraz bakteriologii na skalę całego kraju. W Warszawie zamieszkał przy ulicy Świętokrzyskiej 16, dokąd też przeniósł swoje laboratorium.
Od początku aktywnie zaangażował się w działalność licznych towarzystw naukowych: był członkiem Towarzystwa Naukowego w Warszawie, Towarzystwa Lekarzy Warszawy, członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie, Towarzystwa Przyjaciół Przyrody w Poznaniu. Pracował też na polu wydawniczym: był członkiem kolegium redakcyjnego „Wiadomości Lekarskich”, współzałożycielem „Gazety Lekarskiej”.
W latach 1909–1911 kierował pracownią Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego. Odpowiednio ją wyposażył i zorganizował działalność naukową, edukacyjną i praktyczną. W 1911 r. rozszerzył laboratorium własne, urządził muzeum – jedyne o tym profilu w Polsce. Mieściło się w nim kilka tysięcy zebranych przez niego eksponatów z zakresu higieny i bakteriologii, albumy fotograficzne oraz duża biblioteka. Opublikował przewodnik po wystawie Zbiór muzealny laboratorium doktora Stanisława Serkowskiego 1900–1912 (Warszawa, 1912), a także cztery albumy fotografii i mikrofotografii swoich zbiorów (Łódź, 1902, 1904, 1911, 1913) dla rozpowszechnienia wśród lekarzy. W 1912 r. zorganizował w swoim laboratorium miesięczny kurs naukowy oraz trzymiesięczne zajęcia praktyczne z zakresu bakteriologii dla lekarzy miejskich i powiatowych.
W latach I wojny światowej był kierownikiem laboratorium zorganizowanego przez Wszechrosyjski Sojusz Ziemski w celu przeciwdziałania wybuchowi epidemii cholery. W 1915 r. został wybrany na członka nowo powstałego pododdziału medycznego Komisji Szkół Wyższych działającej w celu otwarcia wydziału medycznego na odrodzonym Uniwersytecie Warszawskim. W 1917 r. został członkiem Rady Medycznej Państwa Polskiego. 9 marca 1917 r. „na posiedzeniu grona profesorów nauk lekarskich w Uniwersytecie Jagiellońskim” pod przewodnictwem dziekana profesora Stanisława Maziarskiego został nostryfikowany jego dyplom lekarski uzyskany w Charkowie.
Kolejnym aspektem działalności Stanisława Serkowskiego była praca dydaktyczna na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1917–1921 r. jako docent prowadził wykłady z higieny i bakteriologii w nowo utworzonym przez siebie Zakładzie Higieny i Bakteriologii. W 1918 r. założył i został kierownikiem uniwersyteckiego laboratorium bakteriologicznego. Historyk medycyny Piotr Szarejko o działalności Serkowskiego napisał: „U progu niepodległości Polski włączył się do rozważań nad tematami ogólnonarodowymi i ogłosił książkę Przyrost naturalny ludności jako zagadnienie higieny socjalnej (Warszawa, 1917), w której podkreślał potrzebę zwiększania przyrostu naturalnego kraju i proponował odpowiednie ku temu środki”.
Stanisław Serkowski był gorącym zwolennikiem ścisłej współpracy lekarzy z weterynarzami, dlatego przed 1918 r. ufundował przy Warszawskim Towarzystwie Weterynaryjnym nagrodę swego imienia za pracę nad zarazami zwierzęcymi. Był też redaktorem kwartalnika poświęconego przeglądowi piśmiennictwa i współczesnym dążeniom wiedzy w zakresie bakteriologii i parazytologii chorób zwierzęcych „Postęp Lekarski – Dział Weterynaryjny” (1929−1931). Było to wydawnictwo prawie całkowicie wypełniane przez Serkowskiego.
Kontynuował swoje badania naukowe, jako pierwszy opisał próbki peptydu w mleku, zatrucie pokarmowe rybami. Opublikował kilka podręczników (1915, 1918) poświęconych higienie sanitarnej dla lekarzy powiatowych, studentów medycyny i farmaceutów. Najwięcej prac poświęcił immunologii, bakteriologii i serologii, ogółem przygotował ponad 100 publikacji w języku polskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim i francuskim.
W 1918 r. na Uniwersytecie Warszawskim obronił pracę habilitacyjną pt. Bakteriologia epizootycznego pomoru ryb w wodach Królestwa Polskiego, w której jako pierwszy zwrócił uwagę na bakterię proteolityczną i zaproponował dla niej nazwę Proteus proteolyticus.
Stanisław Serkowski pracował nad sposobami barwienia bakterii, opisując metody ich stosowania w analityce i bakteriologii. W swoim laboratorium bakteriologicznym zajmował się przygotowaniem surowca do szczepienia ludzi i zwierząt, prowadził badania nad bakteriami w celu stosowania ich w rolnictwie i hodowli. W 1929 r. jego laboratorium warszawskie kupiło Przemysłowe Towarzystwo Chemiczno-Farmaceutyczne „d. Magister Klawe SA”. Zostało ono przekształcone na Instytut Serologiczno-Bakteryjny (do wyrobu surowic leczniczych), na którego czele Stanisław Serkowski stał do 1931 r.
W owych czasach bakteriolog Ludwik Hirszfeld, kierownik Państwowego Zakładu Higieny, wystąpił wobec Serkowskiego z bezpodstawnymi zarzutami dotyczącymi produkcji biopreparatów. Sprawę sądową wygrał Serkowski, ale po niej załamał się psychicznie. W 1932 r. wycofał się z aktywnej działalności społecznej i stopniowo likwidował własne laboratorium i muzeum. Opiekował się chorą żoną, która doznała udaru mózgu. Władysława Serkowska zmarła 20 maja 1933 r. Stanisław Serkowski przeżył ją o kilka lat i zmarł 1 września 1936 r. na przewlekłą chorobę serca. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Dla Stanisława Serkowskiego sześć lat życia w Charkowie było okresem uzyskania wykształcenia, początku drogi zawodowej, wyboru zakresu badań naukowych i założenia podwalin pod przyszłe życie osobiste i zawodowe. Był wybitnym uczonym, autorem licznych prac naukowych, pomysłodawcą rozmaitych inicjatyw społecznych dla polepszenia życia oraz działań w czasach zagrożenia epidemicznego. Jego laboratoria w Łodzi i później w Warszawie były pierwszymi placówkami naukowymi i dydaktycznymi w dziedzinie bakteriologii i higieny w okresie zaborów, a także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Wróć