Po raz 34. przyznano Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, uznawane za najważniejsze wyróżnienie naukowe w naszym kraju. Tym razem aż trzy nagrody uzyskały panie. Zdarzyło się to po raz pierwszy w historii tej nagrody. W 2025 roku Nagrodą FNP uhonorowano czworo wybitnych uczonych: prof. Ewelinę Knapską, prof. Dorotę Gryko, prof. Wojciecha Knapa i prof. Annę Matysiak.
Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej jest przyznawana za szczególne osiągnięcia i odkrycia naukowe, które przesuwają granice poznania i otwierają nowe perspektywy poznawcze, wnoszą wybitny wkład w postęp cywilizacyjny i kulturowy naszego kraju oraz zapewniają Polsce znaczące miejsce w podejmowaniu najbardziej ambitnych wyzwań współczesnego świata. Wysokość nagrody wynosi 250 tys. zł. Nagroda FNP jest przyznawana w czterech obszarach: nauk o życiu i o Ziemi, nauk chemicznych i o materiałach, nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich oraz nauk humanistycznych i społecznych.
Prof. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN otrzymała Nagrodę FNP w obszarze nauk o życiu i o Ziemi za odkrycie neuronalnych mechanizmów wewnątrzgatunkowego i międzygatunkowego przekazywania emocji. Badaczka, jako jedna z pierwszych na świecie, opisała zjawisko „emocjonalnego współodczuwania” u zwierząt laboratoryjnych oraz wykazała, że odpowiadają za nie określone obszary w mózgu. Dokonania prof. Knapskiej nie tylko pozwalają zrozumieć naturę emocji, ale też otwierają nowe kierunki badań nad leczeniem depresji czy wsparciem osób z autyzmem.
W obszarze nauk chemicznych i o materiałach za opracowanie nowatorskich fotochemicznych metod syntezy związków organicznych stanowiących istotny wkład w rozwój chemii organicznej nagrodzono prof. Dorotę Gryko z Instytutu Chemii Organicznej PAN. Jej osiągnięcie polega na opracowaniu unikalnych fotokatalizatorów, czyli „przyspieszaczy” reakcji chemicznych zachodzących pod wpływem światła. Badania prowadzone przez prof. Gryko to nie tylko fascynująca nauka, ale także technologia przyszłości, która może znaleźć zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki, m.in. w przemyśle farmaceutycznym do efektywniejszej produkcji leków.
W obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich za opracowanie nowych metod detekcji, wzmacniania i generowania fal terahercowych dla ultraszybkiej komunikacji bezprzewodowej Nagrodą FNP został uhonorowany prof. Wojciech Knap z Instytutu Wysokich Ciśnień PAN i Laboratorium CENTERA w CEZAMAT Politechniki Warszawskiej. Jego badania pokonują niektóre z dotychczasowych ograniczeń technologicznych w wykorzystaniu fal terahercowych. Otwierają też drogę do użycia ich potencjału m.in. w medycynie, przemyśle i telekomunikacji. Dzięki wizjonerskim osiągnięciom prof. Knapa promieniowanie terahercowe zyskuje realne znaczenie aplikacyjne, a Polska jest w ścisłej światowej czołówce w tej dziedzinie.
Prof. Annę Matysiak z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego nagrodzono w obszarze nauk humanistycznych i społecznych za zidentyfikowanie kluczowych cech rynku i warunków pracy wpływających na dzietność. Badania prof. Matysiak pokazują, że decyzje o macierzyństwie nie są wyłącznie sprawą indywidualnych wyborów, ale odzwierciedlają złożoną sieć powiązań pomiędzy rynkiem pracy, polityką społeczną i kulturą. Jej prace pomagają lepiej zrozumieć, dlaczego w Europie rodzi się coraz mniej dzieci. Pokazują też, co można zrobić, aby wspierać zarówno rodziny, jak i rozwój zawodowy kobiet.
Nagroda FNP zostanie wręczona podczas gali 3 grudnia 2025 roku.
Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej przyznaje Rada Fundacji pełniąca rolę kapituły konkursu. Laureaci są wybierani z grona kandydatów zgłaszanych przez wybitnych przedstawicieli środowiska naukowego, zaproszonych imiennie przez Radę i Zarząd FNP. Rada dokonuje wyboru laureatów na podstawie opinii niezależnych ekspertów i recenzentów, głównie z zagranicy. Oceniają oni wartość naukową i oryginalność nominowanych do nagrody osiągnięć badawczych oraz ich znaczenie dla rozwoju danej dziedziny nauki, a także dla społeczeństwa.
Nagrody FNP są przyznawane od 1992 r. Dwunastokrotnie nagrodę przyznano tylko w trzech obszarach. Grono laureatów, łącznie z tegorocznymi, liczy już 125 osób, w tym 13 kobiet. Są wśród nich m.in.: Tomasz Dietl, Marcin Drąg, Elżbieta Frąckowiak, Krzysztof Górski, Leon Gradoń, Ryszard Horodecki, Leszek Kaczmarek, Zofia Kielan-Jaworowska, Stanisław Konturek, Maciej Lewenstein, Krzysztof Matyjaszewski, Karol Myśliwiec, Bohdan Paczyński, Krzysztof Palczewski, Grzegorz Pietrzyński, Krzysztof Pomian, Marek Samoć, Timothy Snyder, Jerzy Szacki, Jan Strelau, Andrzej Szczeklik, Stefan Swieżawski, Andrzej K. Tarkowski, Andrzej Trautman, Andrzej Udalski, Anna Wierzbicka, Ewa Wipszycka, Maciej Wojtkowski, Marek Żukowski i Maciej Żylicz. Do grona laureatów należy też dwóch członków Rady FNP: J. Jemielity i T. Łuczak.
Fot. Magdalena Wiśniewska-Krasińska/Archiwum FNP
Prof. Ewelina Knapska ukończyła studia na Wydziale Biologii (2001) i na Wydziale Psychologii (2004) Uniwersytetu Warszawskiego. Doktorat obroniła w 2006 roku w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego Polskiej Akademii Nauk. Staż podoktorski odbyła na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Michigan (USA. W 2013 roku uzyskała habilitację w Instytucie Biologii Doświadczalnej PAN. Od 2012 roku kieruje Laboratorium Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej PAN. Jest współzałożycielką – wspólnie z prof. Leszkiem Kaczmarkiem – Centrum Doskonałości BRAINCITY – Centre of Excellence for Neural Plasticity and Brain Disorders, powstałego dzięki programowi Międzynarodowe Agendy Badawcze FNP, finansowanemu ze środków europejskich. Badania prof. Knapskiej łączą neurofizjologię, behawiorystykę oraz nowoczesne metody obrazowania aktywności neuronów. Ich celem jest zrozumienie, jak mózg rozpoznaje i przetwarza informacje o emocjach w kontekście społecznym. Badaczka, jako jedna z pierwszych na świecie opisała zjawisko „emocjonalnego współodczuwania” u zwierząt laboratoryjnych oraz wykazała, że odpowiadają za nie określone obszary ciała migdałowatego. Stworzyła również innowacyjny system Eco-HAB, wiernie odtwarzający naturalne środowisko myszy i automatycznie śledzący interakcje między nimi oraz zachowania społeczne. To nowatorskie narzędzie zostało opatentowane i jest używane w badaniach nad spektrum autyzmu i fobiami społecznymi.
Prof. Knapska jest członkinią European Molecular Biology Organization (EMBO) oraz Advisory Board of Federation of European Neuroscience Societies (FENS). Należy do FENS-Kavli Network of Excellence i Dana Alliance for Brain Initiatives (DABI). Była Prezydentką European Brain and Behaviour Society (EBBS) oraz wiceprzewodniczącą Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego. Jest autorką ponad 60 publikacji naukowych, cytowanych ponad 3300 razy przez innych badaczy. Wśród przyznanych jej nagród i wyróżnień są: Starting Grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) (2016–2022), Nagroda Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia habilitacyjne (2014) oraz stypendia: FNP Kolumb (2006), FNP w programie POWROTY/HOMING 2008) oraz Burgen Scholarship przyznawane przez Academia Europaea (2013).
Fot. Magdalena Wiśniewska-Krasińska/Archiwum FNP
Prof. Dorota Gryko ukończyła studia chemiczne na Uniwersytecie Warszawskim w 1994 roku. Karierę naukową kontynuowała w Instytucie Chemii Organicznej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, gdzie w 1997 roku obroniła doktorat, a w roku 2008 uzyskała habilitację. W latach 1998–2000 odbyła staż podoktorski w North Carolina State University (USA). W 2007 roku pracowała jako visiting researcher w University of Texas w Austin (USA). W 2010 roku otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego chemii, a w 2015 roku – profesora zwyczajnego.
Prof. Gryko zajmuje się syntetyczną chemią organiczną, a w szczególności fotokatalizą (czyli reakcjami zachodzącymi z udziałem światła) oraz inspirowaną naturą katalizą witaminą B12, łącząc klasyczne podejście syntetyczne z koncepcją zielonej chemii – bardziej selektywnej, bezpieczniejszej i przyjaznej środowisku. Jej badania mogą znaleźć zastosowania m.in. w efektywniejszej produkcji leków, biologii molekularnej, fotofarmakologii czy medycynie. Jest autorką ponad 130 publikacji naukowych w prestiżowych czasopismach, takich jak „Angewandte Chemie” czy „Journal of the American Chemical Society”, cytowanych już ponad 6000 razy. Jest współautorką czterech patentów i autorką sześciu rozdziałów książek naukowych. Pełni funkcję członka rad naukowych Instytutu Chemii Organicznej i Instytutu Chemii Fizycznej PAN. Jest członkiem redakcji „Journal of Porphyrins and Phthalocyanines”, „Reaction Chemistry&Engineering”, „Asian Journal of Organic Chemistry” oraz „European Journal of Organic Chemistry”. Należy do Polskiego Towarzystwa Chemicznego i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W 2023 roku została uhonorowana nominacją do Academia Net – międzynarodowej platformy prezentującej sylwetki wybitnych kobiet prowadzących badania naukowe.
Prof. Dorota Gryko jest laureatką Nagrody Prezesa Rady Ministrów za doktorat (1998), Nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia naukowe (2019), Nagrody Marii Curie przyznawanej przez Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (2019) oraz Nagrody Polskiego Towarzystwa Chemicznego im. Świętosławskiego (2023). Dwukrotnie otrzymała grant w programie TEAM Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
Fot. OneHD/Archiwum FNP
Prof. Wojciech Knap ukończył fizykę na Uniwersytecie Warszawskim w 1979 roku, sześć lat później obronił doktorat dotyczący półprzewodników pracujących w zakresie terahercowym. Po kilku latach pracy na macierzystej uczelni wyjechał do Francji, gdzie związał się z Uniwersytetem w Montpellier, a następnie Laboratorium Wysokich Pól Magnetycznych w Grenoble i Laboratorium Impulsowych Pól Magnetycznych w Tuluzie. Doświadczenie międzynarodowe zdobywał m.in. jako visiting researcher na Politechnice Rensselaer w Troy (USA) oraz na Uniwersytecie Tohoku w Sendai (Japonia). W 1992 roku został profesorem i dyrektorem ds. badań Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) w Montpellier, a od 2005 roku kierował grupą badawczą pracującą nad technologiami terahercowymi w tamtejszym Laboratorium Charlesa Coulomba. W 2013 roku uzyskał tytuł profesora w Polsce.
Od 2013 roku jest związany z Instytutem Wysokich Ciśnień Polskiej Akademii Nauk, gdzie utworzył Laboratorium Promieniowania Terahercowego. Tam też w 2018 roku uruchomił Centrum Badań i Zastosowań Terahercowych CENTERA, a w 2023 otworzył CENTERA 2 na Politechnice Warszawskiej. Ośrodek prowadzi badania B+R skupione na podstawowych i aplikacyjnych aspektach zjawisk terahercowych. Są one współfinansowane przez FNP ze środków europejskich w ramach działania Międzynarodowe Agendy Badawcze.
Zainteresowania naukowe prof. Knapa obejmują fizykę półprzewodników w dalekiej podczerwieni (promieniowanie terahercowe), plazmonikę nanostruktur i materiałów dwuwymiarowych oraz zastosowania zjawisk kolektywnych (plazmony, magnony) do konstruowania nowych detektorów i generatorów promieniowania terahercowego. Dorobek naukowy prof. Knapa obejmuje ponad 740 artykułów, które zostały zacytowane ponad 18 500 razy. Jest autorem lub współautorem licznych patentów. Był pomysłodawcą i koordynatorem międzynarodowych sieci badawczych poświęconych fizyce promieniowania terahercowego, m.in. GDR we Francji oraz TERAMIR (Francja-Polska-Rosja). Z jego inicjatywy powstało również przedsiębiorstwo typu spin-off „Terakalis”, wdrażające technologie terahercowe do zastosowań przemysłowych. W 2022 roku jego projekt TERAPLASM otrzymał finansowanie w postaci Advanced Grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC).
Prof. Knap pracował w komitetach redakcyjnych czasopism „European Physical Journal – Applied Physics” oraz „Electronics MDPI”. Za swoje osiągnięcia badawcze otrzymał wiele wyróżnień we Francji, Polsce i Japonii, a także stypendia naukowe Uniwersytetu Tohoku i Instytutu RIKEN w Japonii. Był laureatem programu TEAM FNP.
Fot. Magdalena Wiśniewska-Krasińska/Archiwum FNP
Prof. Anna Matysiak ukończyła ekonomię oraz metody ilościowe i systemy informacyjne w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie (2003). W 2006 roku uzyskała tytuł European Research Master in Demography w Max Planck Institute for Demographic Research w Rostocku. Stopień doktora nauk ekonomicznych otrzymała w 2009 roku w SGH na podstawie pracy o współzależnościach między płodnością a aktywnością zawodową kobiet. W 2017 roku uzyskała habilitację z ekonomii, a w 2024 roku otrzymała tytuł profesora nauk społecznych w dyscyplinie ekonomia i finanse.
Karierę naukową rozpoczęła w Instytucie Statystyki i Demografii SGH, gdzie pracowała w latach 2003–2013. Następnie była zatrudniona w Wiedeńskim Instytucie Demograficznym Austriackiej Akademii Nauk (2013–2019). Od 2019 roku pracuje na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie kieruje Interdyscyplinarnym Centrum Badań nad Rynkiem Pracy i Rodziną (LabFam). Jest również redaktorką naczelną czasopisma „Demographic Research” i wiceprezydentką European Association for Population Studies (EAPS).
Praca badawcza prof. Matysiak koncentruje się na analizie wpływu przemian zachodzących na rynku pracy w Polsce i w Europie wywołanych m.in. globalizacją i zmianą technologiczną na decyzje o posiadaniu dzieci, a także na relacjach pomiędzy sytuacją rodzinną a karierą zawodową kobiet i mężczyzn. W swoich badaniach łączy ekonomię pracy, demografię i socjologię rodziny, wykorzystując zaawansowane metody ilościowe. W 2019 roku otrzymała prestiżowy Consolidator Grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) na projekt LABFER dotyczący wpływu zmian technologicznych i globalizacji na dzietność. Jest również współautorką projektów realizowanych w ramach programów Horizon Europe i Narodowego Centrum Nauki, badających skutki przemian na rynkach pracy, w tym wywołanych pandemią COVID-19, na równość płci i funkcjonowanie rodzin.
Dorobek naukowy prof. Matysiak obejmuje ponad 60 prac, z których większość stanowią artykuły w recenzowanych czasopismach, w tym w „Demography”, „European Journal of Population”, „Population Studies”, „Journal of Marriage and Family” „Social Science Research” oraz „Work, Employment and Society”. Jej prace są szeroko cytowane w międzynarodowej literaturze z zakresu demografii, ekonomii rodziny oraz socjologii.
Otrzymała wiele wyróżnień za osiągnięcia badawcze, m.in. stypendium START FNP (2007), Nagrodę tygodnika „Polityka” (2009), Nagrodę Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (2013), Nagrodę Narodowego Centrum Nauki (2013) oraz Nagrodę Dirka J. van de Kaa Europejskiego Towarzystwa Badań nad Ludnością (2018).
Badania prof. Matysiak pozwalają lepiej zrozumieć, jak polityka społeczna i warunki pracy mogą sprzyjać łączeniu życia zawodowego i rodzinnego oraz przeciwdziałać pogłębianiu nierówności płci na rynku pracy.
