Agnieszka Stefaniak-Hrycko
Stacja Polskiej Akademii Nauk w Rzymie jest jedną z sześciu zagranicznych stacji PAN, obok jednostek w Paryżu, Berlinie, Wiedniu, Brukseli i w Kijowie. Od blisko 100 lat w jej murach rodzą się naukowe idee i nawiązują międzynarodowe współprace, a historia przenika się z teraźniejszością. Bywali tu Gustaw Herling-Grudziński, Jarosław Iwaszkiewicz, Karolina Lanckorońska, Henryk Kupiszewski czy Hanna Suchocka. Dzieje Stacji splatają się z losami zarówno Polski, jak i Włoch, o czym świadczą choćby pieczołowicie przechowywane od dziesięcioleci księgi gości, pełne nazwisk, dat i osobistych refleksji.
Dziś rzymska Stacja PAN jest prężnie działającą jednostką, której aktywność koncentruje się przede wszystkim na organizacji konferencji naukowych, spotkań upowszechniających naukę, prezentacji wystaw i publikacji, promowaniu polskich naukowców w międzynarodowym środowisku naukowym. Choć przez lata Stacja skupiała się głównie na wspieraniu badań humanistycznych i społecznych, dziś nie stroni również od inicjatyw z zakresu nauk przyrodniczych i ścisłych.
Do współpracy z Accademia Polacca zapraszamy przedstawicieli różnych dziedzin: od fizyki, biologii i geologii, po historię, archeologię i językoznawstwo. Naukowcy ci nie tylko prezentują i dyskutują swoje najnowsze badania, ale także mają możliwość nawiązania cennych kontaktów oraz współpracy z badaczami z Włoch i innych krajów. Bardzo mile widziani są w Stacji również młodzi naukowcy i doktoranci, którzy często stawiają pierwsze kroki na ścieżce międzynarodowej kariery.
Oficjalna data powstania Stacji to rok 1927, ale jej korzenie sięgają końca XIX wieku, kiedy papież Leon XIII zdecydował o otwarciu Archiwów Watykańskich dla naukowców. Pomysł utworzenia stacji naukowej krakowskiej Akademii Umiejętności związany był z sukcesem pierwszej historycznej misji badawczej, kierowanej przez prof. Stanisława Smolkę, zwanej „Ekspedycją Rzymską”. Ze względów politycznych nie było jednak możliwe przekucie tej idei w rzeczywistość. Do pomysłu wrócił hrabia Józef Michałowski już po odrodzeniu państwa polskiego, a zaczątkiem nowej instytucji naukowej usytuowanej w Rzymie miał być księgozbiór, który podarował Polskiej Akademii Umiejętności. Zbiory liczyły blisko 4500 tomów, głównie z zakresu historii polskiej i powszechnej, w tym sporo starodruków. Kiedy w 1927 roku udało się stworzyć placówkę pod nazwą Accademia Polacca di Roma, Michałowski został jej pierwszym kierownikiem. W latach 30. jej zbiory wzbogaciły się o kolejne donacje, między innymi spadkobierców Bronisława Gubrynowicza, Maxa Dvorzaka, Henryka Siemiradzkiego. Z kolei Karol Lanckoroński przekazał Stacji swoją fototekę liczącą kilkadziesiąt tysięcy fotografii dzieł sztuki polskiej i europejskiej.
Początkowo siedziba placówki znajdowała się w budynkach dawnego hospicjum przy kościele polskim św. Stanisława, zaś od 1938 roku mieści się w Palazzo Doria Pamphilj, tuż przy Placu Weneckim, w samym sercu Rzymu. W czasie II wojny światowej znaleźli tu schronienie polscy uchodźcy; tutaj też z inicjatywy hrabiego Michałowskiego zredagowano memoriał w sprawie uwięzionych przez niemieckiego okupanta profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po wybuchu wojny Michałowski został mianowany attaché honorowym ambasady RP przy Stolicy Apostolskiej, co pozwoliło mu na zdeponowanie najcenniejszych zbiorów Stacji w Bibliotece Watykańskiej.
Warto dodać, że w powojennej historii tego miejsca, z biblioteki korzystali żołnierze 2. Korpusu Polskiego generała Andersa. Wkrótce potem, po likwidacji Polskiej Akademii Umiejętności przez komunistyczne władze w Polsce, Stacja została zamknięta. Accademia Polacca wznowiła działalność na początku lat 50., już jako Stacja powstałej w 1952 roku Polskiej Akademii Nauk. Przez ponad ćwierć wieku kierował nią filolog klasyczny, profesor Bronisław Biliński, który stworzył w Rzymie dynamiczny ośrodek naukowy, odwiedzany przez wybitnych naukowców, pisarzy, artystów zarówno z Polski, jak i z Włoch.
W 1962 roku Stacja została członkiem Międzynarodowej Unii Instytutów Archeologii, Historii i Historii Sztuki w Rzymie (Unione Internazionale degli Istituti di Archeologia, Storia e Storia dell’Arte), zrzeszającej blisko 40 placówek naukowych włoskich i zagranicznych. Prof. Krzysztof Żaboklicki, dyrektor Stacji w latach 1992-2005, był dwukrotnie wybrany przewodniczącym Unii.
Od lat placówka współpracuje również z Consiglio Nazionale delle Ricerche (CNR), włoską Radą ds. Badań Naukowych, z którą Polska Akademia Nauk wspólnie prowadzi konkurs na bilateralne projekty badawcze. Warto wspomnieć, że założyciel i pierwszy dyrektor CNR, prof. Vito Volterra, był zaprzyjaźniony z naszą dwukrotną noblistką, Marią Skłodowską-Curie, o czym opowiadamy na współorganizowanej przez Stację wystawie „Maria Skłodowska-Curie: trzy podróże, jedna pasja”.
Od 70 lat Accademia Polacca wydaje serię wydawniczą Conferenze, w której początkowo publikowano poszerzone wersje referatów wygłaszanych podczas konferencji organizowanych w Stacji. Inicjatywa ta stała się ważnym narzędziem dokumentowania i popularyzowania działalności naukowej placówki. Do dziś ukazało się w niej 148 tomów stanowiących zapis wieloletniego dorobku badawczego i współpracy międzynarodowej. Wielokrotnie autorami bądź redaktorami publikacji byli dyrektorzy Stacji, profesorowie: Bronisław Biliński, Krzysztof Żaboklicki, Leszek Kuk i Elżbieta Jastrzębowska czy Piotr Salwa, znawca kultury i literatury włoskiego renesansu. Publikowali tu również między innymi: Tadeusz Kotarbiński, Aleksander Gieysztor, Władysław Tatarkiewicz, Jarosław Iwaszkiewicz, Janusz Lipkowski, Gaetano Platania i Alina Nowicka-Jeżowa. Dominującym językiem publikacji jest włoski, choć zdarzają się również książki wydawane po angielsku, po polsku czy – jak ostatnia Archéologie du futur: Jean Potocki entre histoire et histoires – w języku francuskim.
W tym roku przygotowujemy się do wydania publikacji Due regine d’eccezione a Roma. Cristina di Svezia e Maria Casimira Sobieska, zbierającej wystąpienia z konferencji pod tym samym tytułem. W perspektywie roku 2027 przygotowujemy natomiast specjalną, opartą na wyjątkowych księgach pamiątkowych gromadzonych od 1926 roku, publikację rocznicową, która przedstawi bogatą, stuletnią historię Stacji.
Stacja PAN w Rzymie to przede wszystkim przestrzeń intensywnej polsko-włoskiej współpracy naukowej, bo jak wiadomo: wszystkie drogi prowadzą do Rzymu… Pomysły na wspólne wydarzenia przychodzą w różny sposób, gros dzięki kontaktom bezpośrednim, rozmowom z naukowcami, często stypendystami czy byłymi stypendystami z Bel Paese (poetycka nazwa Włoch, użyta po raz pierwszy przez Dantego i Petrarkę), dzięki spotkaniom poświęconym kulturze polskiej we Włoszech (ale i włoskiej w Polsce), czy podczas konferencji. O ile, w 2022 roku, u schyłku pandemii, musieliśmy od nowa aktywować, a w zasadzie znajdować kontakty polsko-włoskie, o tyle dziś, 3 lata później, mamy kalendarz wypełniony po brzegi i trudno nam znaleźć wolny tydzień na kolejne spotkanie.
A jakie to są współprace? Poza CNR, z którym w ubiegłym roku podpisaliśmy umowę o współpracy opartą na cyklu corocznych konferencji „Copernicus Dialogues” oraz z prestiżową Accademia dei Lincei (Akademią Rysiów), Stacja rozwija partnerstwa przede wszystkim z uczelniami rozsianymi po całych Włoszech. Wspólnie z Dipartimento di Storia, Antropologia, Religioni, Arte, Spettacolo – SARAS (Instytutem Historii, Antropologii, Religii, Sztuki i Mediów) Uniwersytetu La Sapienza w tym roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję poświęconą „Liberalnej demokracji w kryzysie” oraz spotkanie o marszałku Józefie Piłsudskim w 90. rocznicę śmierci. Dwa wydarzenia w ramach akcji COST realizowaliśmy także z Wydziałem Inżynierii Mechanicznej i Lotniczej tej uczelni: jedno z zakresu ochrony środowiska, drugie z zakresu komercjalizacji jednego z realizowanych projektów. Od lat współpracujemy z Instytutem Studiów Europejskich, Amerykańskich i Interkulturalnych (Dipartimento di Studi Europei, Americani e Interculturali) La Sapienza, organizując wiele wspólnych konferencji, a także prowadząc z sukcesami projekty, w tym promujące język polski.
W Rzymie współpracujemy również z Uniwersytetem LUISS, Roma Tre, ale też z Muzeami Kapitolińskimi, Parkiem Archeologicznym Koloseum, Narodowym Muzeum Etruskim, Muzeum Republiki Rzymskiej, Instytutem Szwedzkim, Instytutem Słowackim, Czeskim Centrum. Nie mniej ważni są nasi polscy partnerzy działający w Rzymie: Instytut Polski, z którym corocznie organizujemy szereg wydarzeń, czy Ambasada Polska w Rzymie, od kilku już lat towarzysząca nam w spotkaniach z polskimi naukowcami, mieszkającymi czy pracującymi na kontraktach we Włoszech, które określamy mianem „Ambasady Naukowców”.
Świetnie układają się również nasze działania z Konsulatem Generalnym RP w Mediolanie, z zaprzyjaźnioną Polonium Foundation, z konsulatami honorowymi rozsianymi po różnych regionach Włoch czy wreszcie z kilkunastoma polonistykami włoskimi.
Ale wróćmy do uczelni. Poza tymi rzymskimi, współpracujemy także z uniwersytetami w Turynie, Genui, Viterbo, Bari, Foggi, Maceracie, Padwie, Pizie i innymi. Wspólnie z nimi organizujemy odczyty, prezentacje książek, konferencje, a także przygotowujemy wystawy i kręcimy filmy. Warto wspomnieć o naszej współpracy z instytutami naukowymi CNR, takimi jak Instytut Badań nad Ekosystemami Lądowymi (IRET CNR) czy Instytut Biostruktur i Bioobrazowania.
W konferencjach organizowanych przy Vicolo Doria 2 regularnie uczestniczą naukowcy nie tylko z Polski i Włoch, lecz także ze Szwecji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Węgier, Francji, a także z odleglejszych krajów, jak Stany Zjednoczone czy Japonia.
Nie mniej ważna dla nas jest współpraca w ramach wspólnych projektów z innymi stacjami naukowymi Polskiej Akademii Nauk. Eksperci z Biura PolSCA w Brukseli biorą udział w części naszych konferencji, informując uczestników o możliwościach współpracy w projektach programów ramowych Unii Europejskiej i zarysowując konkretne propozycje. Kontynuując dotychczasowe działania, mamy także wspólne projekty konferencyjne ze Stacją Naukową PAN w Wiedniu oraz plany wystawowe ze stacją w Paryżu.
Wspólnie z zagranicznymi stacjami PAN przygotowaliśmy wystawę „Na ramionach gigantów”, która swoją premierę miała w Brukseli podczas Polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Zaprezentowaliśmy na niej znane postaci polskiej nauki z XIX i XX wieku (m.in. Marię Skłodowską-Curie, Jana Czochralskiego czy Zofię Kielan-Jaworowską), pokazując również naukowców, którzy obecnie pracują w tych samych dziedzinach nauki, opracowując nowe metody badawcze, skuteczne terapie, odkrywając nowe prawa czy zależności. Wśród nich prezentujemy m.in. prof. Pawła Olko z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN, prof. Monikę Kusiak z Instytutu Geofizyki PAN czy prof. Janusza Lewińskiego z Politechniki Warszawskiej.
Nadzór i wsparcie dla naszych działań stanowi Rada Programowa Stacji w Rzymie, której przewodzi prof. dr hab. Danilo Facca, a członkami są prof. dr hab. Katarzyna Starowicz-Bubak, prof. dr hab. Małgorzata Mańka, prof. dr hab. Piotr Salwa oraz dr Anna Kurdziel z Ambasady RP w Rzymie. To interdyscyplinarne gremium pomaga nam budować ofertę programową na kolejny rok, wskazując kierunki działania.
Gros naszych wydarzeń skoncentrowanych jest na rzymskiej placówce, zlokalizowanej tuż przy Placu Weneckim, a zatem w centralnym miejscu Rzymu. Tu, dzięki łatwemu dojazdowi z innych części miasta, ale również z obu rzymskich lotnisk czy głównego dworca Termini, organizujemy szereg konferencji i innych wydarzeń o charakterze naukowym.
I tak, wspólnie z Consiglio Nazionale delle Ricerche co roku organizujemy konferencję pod auspicjami PAN i CNR: w 2023 r. była to konferencja „The focus of Polish-Italian Cooperation in the area of biomedicine”, organizowana z Instytutem Farmakologii im. Jerzego Maja PAN, w roku 2024 „Polish-Italian workshop on the enhancement of nature-based solutions for sustainable agriculture and ecosystem health”, współorganizowana m.in. przez Uniwersytet Łódzki, w tym roku natomiast wspólnie z uniwersytetami Gdańskim i Warszawskim przygotowujemy na listopad spotkanie „Molecules of the future for the development of optical biosensors for medicine, food safety, and environmental protection”.
Wśród organizowanych w Stacji innych konferencji wymieńmy choćby tytuły kilku wydarzeń. W ostatnich dwóch latach zorganizowane zostało m.in. „Międzynarodowe sympozjum na temat metod operacyjnych i stochastycznych w dynamice ułamkowej” (Instytut Fizyki Jądrowej), „Zagrożenie spływami błotnymi i osuwiskami w warunkach zmian klimatu – lekcja z katastrofy w Emilli Romanii w 2023 r.” (Uniwersytet Śląski, Uniwersytet w Pavii), „Nanomateriały reagujące na światło do zastosowań biomedycznych” (Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN, Uniwersytet La Sapienza) czy „Muszka owocówka jako model do badań mózgu” (Uniwersytet Jagielloński). Nie sposób nie wspomnieć jednak o szeregu inicjatyw o charakterze humanistycznym i społecznym. Wśród tych wydarzeń przywołać warto choćby kilka z ostatnich lat, m.in. konferencję „Aktualne badania Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w zakresie archeologii średniowiecza basenu Morza Śródziemnego prowadzone na terenie Sycylii i Andaluzji”, „Kontakty artystyczne włosko-polskie w latach 1944–1980” (kontynuacja konferencji dotyczących wspólnej historii i wpływów artystycznych, które miały miejsce we wcześniejszych latach) czy „Animacje zza żelaznej kurtyny”, poza aparatem naukowym okraszone również pokazem filmików animowanych zorganizowanym w Instytucie Polskim. Co roku organizujemy zwykle około 10 wydarzeń tego typu, z różnych dziedzin i dyscyplin nauki. Ich efektem są wspólne publikacje, artykuły czy międzynarodowe projekty.
Poza typowymi konferencjami, seminariami czy warsztatami, Stacja organizuje szereg wydarzeń upowszechniających naukę. Takich niewielkich, otwartych dla wszystkich chętnych spotkań w języku włoskim, angielskim, ale czasem również po polsku, odbywa się rocznie kilkanaście. Poza opowieściami naukowców o prowadzonych przez nich badaniach i kwerendach w rzymskich archiwach, prezentacjami książek, są to również spotkania z doskonałymi naukowcami (Luigi Marinelli, Roberto Ferrari) czy pisarzami (Julia Fiedorczuk, Małgorzata Lebda, Krystyna Dąbrowska).
Inną formułą promocji polskiej nauki i sztuki we Włoszech są wystawy organizowane zarówno w siedzibie Stacji PAN w Rzymie, jak i w przestrzeni plenerowej. Ostatnie lata przyniosły kilka ekspozycji: kameralną wystawę w Stacji z okazji z 550. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, ekspozycję podsumowującą prace archeologiczne na wyspie Murano, a także wystawę zorganizowaną z krakowską Akademią Sztuk Pięknych poświęconą Igorowi Mitorajowi, polskiemu rzeźbiarzowi, który mieszkał przez blisko 30 lat w toskańskiej miejscowości Pietrasanta.
Bieżący rok to dwa kolejne, bardzo interesujące tematy wystawiennicze. Obecnie w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu 66 można oglądać wspomnianą już wystawę „Maria Skłodowska-Curie we Włoszech: trzy podróże, jedna pasja”, opracowaną wspólnie z PAN-owskim Komitetem Chemii, przy współpracy Uniwersytetu Warszawskiego i stołecznego Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie. Opowiada ona o naukowych, ale po trosze również prywatnych przygodach związanych z trzema włoskimi wyjazdami noblistki: dwukrotnie na konferencje naukowe, a także – w 1918 roku, u schyłku I wojny światowej – w poszukiwaniu radu. Epizod związany z tą właśnie jej trzytygodniową podróżą od okolic Pizy po Neapol, uchwyciliśmy w przygotowanym przed dwu laty krótkometrażowym filmie Maria Skłodowska-Curie we Włoszech w poszukiwaniu radu, który można obejrzeć na platformie YouTube w językach polskim, włoskim i angielskim. Sama wystawa będzie podróżowała po Polsce, ale również, we włoskiej i angielskiej wersji językowej, po Włoszech: we wrześniu będzie w Genui, a później w Rzymie i Pizie; możliwe, że zawita również do Bari.
Z kolei na jesień planujemy wystawę poświęconą „Dyplomatom Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej w Rzymie”, nad którą obecnie pracuje nasz współpracowniczka, młoda i doskonale zapowiadająca się graficzka Kasia Ellert, wspólnie z Uniwersytetem Szczecińskim.
Ze względu na ograniczone możliwości finansowe PAN staramy się również pozyskiwać środki pozabudżetowe, ubiegając się o finansowanie z instytucji zewnętrznych. Nie jest to łatwe, ze względu na szczególny status Stacji, niemniej jednak szukamy różnych rozwiązań. Dzięki współpracy z La Sapienzą, Uniwersytetem w Łucku i Uniwersytetem w Wilnie, Stacja zrealizowała projekt Promocji Języka Polskiego NAWA „Kobieca strona poezji, czyli przez wiersze do języka”, który pozwolił studentom z Rzymu, Wilna i Łucka na poznawanie polskiej poezji, zdobywanie warsztatu tłumaczeniowego, a także na pierwsze tłumaczenie, zamknięte w projektowej publikacji, poezji Małgorzaty Lebdy i Krystyny Dąbrowskiej na języki: włoski, litewski i ukraiński. Stacja wspiera również inne instytucje w polsko-włoskich projektach promujących język polski, zarówno tych literaturoznawczych, językoznawczych, jak i kulturowych.
Bierzemy także udział w Europejskiej Nocy Naukowców w Rzymie, bywamy na festiwalach filmowych o tematyce naukowej, a w tym roku również wspólnie z młodymi pasjonatami, Stowarzyszeniem Nauczycieli Języka i Kultury Polskiej w Rzymie oraz organizacją Polonia to my! zorganizowaliśmy targi akademickie promujące studia w Polsce. W wydarzeniu wzięło udział dziesięć polskich uczelni oraz Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej.
Druga połowa lipca i sierpień to zwykle czas na przygotowanie się do wydarzeń jesiennych i do zaplanowania kolejnego roku. Tak też jest w tym roku, szczególnie, że włoskie temperatury w lecie i wakacyjne zwyczaje Włochów nie pozwalają na organizację wydarzeń w tym okresie. Zaczynamy jednak już na początku września polsko-włoskim spotkaniem poświęconym rodzinie Sobieskich we Włoszech. To kolejne z wydarzeń towarzyszących wystawie „Una Regina Polacca in Campidoglio. Maria Casimira e la famiglia reale Sobieski a Roma”, którą można zobaczyć do 21 września w Muzeach Kapitolińskich, najstarszych muzeach na świecie. We wrześniu spotkamy się również z polskimi i włoskimi naukowcami, aby porozmawiać o twórczości Hansa Memlinga, będziemy mówić o tłumaczeniu Adama Zagajewskiego na język włoski, debatować z ciekawym gronem badaczy o Tomaszu Duninie Szpocie i jego rękopisach związanych z działalnością misyjną jezuitów w Chinach, ale spotkamy się również na Pierwszej Polsko-Włoskiej Konferencji o Chemii, Materiałach i Biomedycynie. Jeszcze do końca lipca trwa nabór zgłoszeń konferencyjnych.
Październik otworzymy rozważaniem nad pojęciem szczęścia w różnych kulturach, wspólnie z Nuova Accademia Uniwersytetu La Sapienza przeprowadzimy debatę o języku jako środku komunikacji pojęć i idei, zajmiemy się również tematami konserwatorskimi i otworzymy wspomnianą już wystawę o polskich dyplomatach w Rzymie. Natomiast na listopad przygotowujemy już konferencję poświęconą rozszerzeniu Unii Europejskiej, spotkamy się na konferencji z CNR poświęconej biomolekułom, a także będziemy mówić o powojennym DNA Europejczyków, ale i o poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, patronki roku 2025. Potwierdzamy obecnie plany na grudzień, ale możemy już zapewnić, że i na ostatni miesiąc roku szykujemy kilka niespodzianek.
Na 2026 rok Stacja również ma już szereg planów, szczególnie, że zaraz po wakacjach przygotowujemy wnioski do Polskiej Akademii Nauk o finansowanie zaplanowanych wydarzeń. Wspomnijmy tylko o przewidzianej na wiosnę konferencji poświęconej falom grawitacyjnym, o jesiennym sympozjum fizyki statystycznej, międzynarodowej konferencji na temat współczesnych zagadnień nauk sądowych (forensic sciences) czy geologicznej analizie procesów zachodzących na Polach Flegrejskich w okolicach Neapolu.
Na koniec wspomnę tylko, że za tą działalnością stoją trzy zatrudnione w Stacji osoby, wspierane w niektórych momentach roku przez stażystów czy wolontariuszy. Studentów i doktorantów, którzy chcieliby odbyć staż w ramach programu Erasmus+, zapraszamy do kontaktu ze Stacją.
Wszystkich zainteresowanych działalnością Stacji Naukowej w Rzymie zapraszamy natomiast do śledzenia naszej strony internetowej www.rzym.pan.pl oraz facebookowego profilu: Accademia Polacca.
Agnieszka Stefaniak-Hrycko jest dyrektorką Stacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk w Rzymie. Wcześniej pracowała w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, m.in. jako zastępca dyrektora Departamentu Nauki. W Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej odpowiadała za tworzenie oferty programowej dla doktorantów i naukowców, a w okresie kwiecień–maj 2020 r. pełniła obowiązki dyrektora agencji.
