Mniej niż za mało

Budżet państwa na rok 2026 zaplanowano na poziomie 918 mld 940 mln zł. Po raz pierwszy w ostatnich trzydziestu kilku latach jest on niższy niż w roku poprzednim. Na rok 2025 został bowiem zaplanowany na poziomie 921 mld 618 mln zł, co oznacza, że w 2026 r. będzie on niższy niż w 2025 r. o 2,7 mld zł, czyli 0,29%, i wyniesie 99,71% budżetu z roku bieżącego. Ten fakt sprawił, że część z 19 działów budżetu musi zadowolić się podwyżkami nakładów poniżej przewidywanego poziomu inflacji, a niektóre nawet zmniejszeniem budżetowania w ujęciu kwotowym.

W projekcie budżetu państwa na rok 2026 na szkolnictwo wyższe i naukę zaplanowano 44,4 mld zł wobec 42,8 mld zł w roku bieżącym. Zatem na pierwszy rzut oka widać, że wzrost nie jest oszałamiający, bowiem wynosi 1,6 mld zł, co stanowi 3,7% budżetu na rok 2025 (mniej więcej w granicach prognozowanej inflacji). Sprawa jest jednak bardziej skomplikowana, bowiem część tej kwoty, a mianowicie 1,94 mld zł, stanowią środki europejskie. Zatem same nakłady budżetu krajowego wynoszą 42,43 mld. zł. Podobnie jest w roku 2025, gdzie nakłady krajowe wynoszą 41,65 mld zł, a środki europejskie 1,14 mld zł. Oznacza to, że nakłady krajowe na szkolnictwo wyższe i naukę wzrosną w 2026 r. względem roku 2025 o 1,02%, natomiast środki europejskie w budżecie nauki wzrosną o ponad 70% i to razem daje przedstawiony powyżej wzrost o 3,7%.

Nakłady na szkolnictwo wyższe i naukę w większości ulokowane są w budżecie ministra nauki. Budżet MNiSW wzrośnie z 34,05 mld zł w 2025 r. do 35,5 mld zł w roku 2026, a zatem będzie o 1 mld 446 mln zł, czyli o 4,25% wyższy. Rośnie zatem bardziej niż całe nakłady na ten dział budżetu państwa. Także w budżecie MNiSW są środki europejskie. W 2025 r. było to 1,033 mld zł, a w 2026 – 1,754 mld zł. Oznacza to, że środki europejskie w dyspozycji ministra nauki wzrosną w 2026 r. o 721,3 mln zł, czyli 69,83%, zaś same środki krajowe wzrosną z 33,01 mld zł w 2025 r. do 33,74 mld zł w 2026 r., czyli o 725 mln zł, a zatem o 2,2%. Zatem poziom wzrostu nakładów na naukę i szkolnictwo wyższe w dyspozycji ministra, podobnie jak w całym budżecie państwa, poniekąd ratują środki europejskie. Warto zauważyć, że w budżecie MNiSW mieszczą się też pieniądze na funkcjonowanie ministerstwa.

Oprócz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nakłady na ten dział budżetu znajdują się w innych resortach (już bez funduszy na ich funkcjonowanie). I tak minister zdrowia dysponuje kwotą 3,66 mld zł, minister kultury 1,251 mld zł, minister funduszy i polityki regionalnej 1,28 mld zł, minister obrony 1,577 mld zł, minister infrastruktury 669 mln zł, minister spraw wewnętrznych i administracji 280 mln zł, minister sprawiedliwości 63 mln zł. Do Polskiej Akademii Nauk na utrzymanie części korporacyjnej, zarządu, komitetów i placówek zagranicznych trafi 130 mln zł. Pozostałe 44 mln z 7,8 mld zł będzie rozdysponowane pomiędzy inne resorty. Na działalność badawczo-rozwojową przeznaczono w budżecie państwa 1,082 mld zł, z czego większość trafi do MON.

Budżet państwa ma 31 działów. W prezentacji dotyczącej pozycji szkolnictwa wyższego i nauki w budżecie państwa dyr. Jarosław Oliwa z MNiSW wyodrębnił 18 z nich, a pozostałe ujął w jednej pozycji. W roku 2026 tylko nakłady z budżetu krajowego (bez uwzględnienia środków europejskich) mają wrosnąć w 10 wyodrębnionych działach. W tej grupie znajduje się nauka i szkolnictwo wyższe ze wzrostem o 2,8% (bez środków europejskich – red.). Warto zauważyć, że nakłady na większość działów budżetu, bo 11, wzrosną w przyszłym roku w mniejszym stopniu niż nakłady na szkolnictwo wyższe i naukę lub wręcz zmaleją (tab. 2), co jest dla tego ostatniego marną pociechą.

Jeszcze gorzej przedstawia się wzrost finansowania szkolnictwa wyższego i nauki w stosunku do innych działów budżetu w perspektywie pięciu lat (2022–2026). Budżet państwa – bez środków europejskich – wzrośnie w tym okresie o 76,1%: z 521,8 mld zł w roku 2022 do 918,9 mld zł w roku 2026, czyli o 397,1 mld zł. Dział szkolnictwo wyższe i nauka wzrośnie o niemal 50%: z 27,3 mld zł w 2022 r. do 40,96 mld zł w 2026 r., czyli o 13,66 mld zł. Warto zauważyć, że w latach 2022-2026 szkolnictwo wyższe i nauka jest wśród 19 wyróżnionych pozycji budżetu na piątym miejscu od końca jeśli chodzi o wzrosty nakładów z budżetu krajowego (tab. 3). Mniejsze nakłady będą przeznaczone w tym okresie tylko na 4 działy: kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego, rolnictwo i łowiectwo, różne rozliczenia oraz pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej. To znacznie gorsza wiadomość niż ta o zbyt małych wzrostach w przyszłym roku. Doskonale wpisuje się ona w obraz wieloletniego niedofinansowania tego działu budżetowego i sfery działalności państwa. Minister nauki, dr inż. Marcin Kulasek, wspominał w jednym z wywiadów o potrzebie ponad 4 mld zł dodatkowych środków, których nie udało mu się wynegocjować z ministrem finansów przy planowaniu budżetu na rok 2026.

Warto zauważyć, że zaplanowane w budżecie państwa środki na szkolnictwo wyższe i naukę bywają podnoszone w trakcie trwania roku budżetowego. Mówi się już dziś o dołożeniu w 2026 roku dodatkowych środków na szkolnictwo wyższe i naukę w postaci obligacji, co przecież ćwiczono już przez klika lat. Z kolei w tym roku zapewne – tak sugerował podczas posiedzenia Konferencji Rektorów Uniwersytetów w Łodzi, prof. Ryszard Koziołek – pozostanie 10-13 mld zł w rezerwie celowej. Padła propozycja, aby starać się o przeznaczenie 10% tej kwoty na dofinansowanie szkolnictwa wyższego i nauki.

Z nakładami w granicach 1,6% PKB na badania i rozwój (w roku 2023) sytuujemy się bardzo nisko wśród państw unijnych. Średnia unijna wynosi bowiem 2,2% PKB. Jak zauważył podczas wizyty w Lublinie wiceminister nauki, prof. Marek Gzik, żeby dogonić tę średnią, polskie nakłady musiałyby wzrosnąć o ponad 20 mld zł. Ciekaw jestem, na co byśmy przeznaczyli te środki, gdyby nagle pojawiły się w budżecie nauki?

Artykuł i ilustracje powstały na podstawie prezentacji Jarosława Oliwy, dyrektora Departamentu Finansów i Budżetu MNiSW, przedstawionej podczas posiedzenia Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich w Łodzi w dniu 26 września 2025 r. Dziękuję Panu Dyrektorowi za możliwość skorzystania z Jego prezentacji.)