Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Bronisław Adam Przewalski. Źródło: „Харківська хірургічна школа” 2012, nr 6
Bronisław Adam Przewalski urodził się 26 lipca 1862 r. we wsi Leplu w guberni witebskiej, w rodzinie szlacheckiej Grzegorza i Walerii Przewalskich. W latach 1873–1882 zdobywał wykształcenie średnie w gimnazjum w Witebsku, po którego ukończeniu wyjechał do Charkowa, żeby zostać lekarzem. Od tego czasu miasto z niewielkimi przerwami stało się miejscem jego życia oraz realizacji kariery zawodowej. Po ukończeniu w 1888 r. Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego i otrzymaniu dyplomu lekarza z wyróżnieniem, zaczął pracować, pełniąc obowiązki ordynatora Kliniki Chirurgicznej Wydziału Medycyny swojej Alma Mater. Jednocześnie pogłębiał wiedzę medycyną, szczególnie w chirurgii, przygotowując się do egzaminu na stopień „doktora medycyny”, który uzyskał w 1892 r.
Budynek Charkowskiego Towarzystwa Medycznego oraz Charkowski Pasteurowski Bakteriologiczny Instytut (obecnie Instytut Mikrobiologii i Immunologii im. Illi Miecynikowa). Źródło: Domena publiczna
Na krótko życie młodego doktora było związane z Krymem i przemysłowym wschodem współczesnej Ukrainy, na którego terenach w owych czasach powstawały liczne zakłady i fabryki. W okresie 1 lutego – 16 kwietnia 1893 r. odbywał służbę jako „młodszy lekarz w 34 załodze okrętowej” w Sewastopolu. Następnie pracował jako lekarz fabryczny w mieście Drużkowka, obecnie obwód doniecki. Kierował założeniem pierwszego szpitala dla robotników spółki przemysłowej „Zakłady Hutnicze i Stalownie Donbasu”.
Wróciwszy do Charkowa, Bronisław Przewalski rozpoczął praktykę prywatną jako chirurg, a też jako pracownik w instytucjach znanych profesorów medycyny miejscowego uniwersytetu. Duże doświadczenie zawodowe zdobył najpierw w klinice profesora chirurga-nowatora Mykoły Trinklera. W 1895 r. pracował w laboratorium patologii chirurgicznej wybitnego profesora Leonida Orłowa. Jednocześnie intensywne zajmował się przygotowaniem doktoratu pt. Zagadnienia dotyczące zakończeń nerwowych prostaty. Materiały do badania zakończeń nerwowych, który bardzo skutecznie obronił 27 maja 1896 r. na Uniwersytecie Charkowskim.
Dzięki swojemu talentowi, jak też doświadczeniu i wiedzy zawodowej był cenionym w charkowskim świecie konsultantem w dziedzinie chirurgii. Pracował jako konsultant w klinice Charkowskiego Towarzystwa Medycznego, a także jako zaproszony konsultant chirurgii chorych w szpitalu doktora Riasnianskiego przy ul. Niemieckiej 16 (obecnie ul. Hryhorija Skoworody). W 1906 r. był zaangażowany jako wykładowca Pierwszej Charkowskiej Szkoły Dentystycznej Kriwopuskowa. Niejednokrotnie pełnił funkcję konsultanta chirurga do wyjaśnienia stanu zdrowia znanych osób Charkowa, jak również w nagłych wypadkach zdrowotnych lub innych wydarzeniach ekstremalnych, m.in. zamachów zbrojnych.
Bronisław Przewalski doświadczył także działań wojennych początku XX wieku, zostawszy uczestnikiem wojny rosyjsko-japońskiej z lat 1904–1905. 16 kwietnia 1904 r. utworzony przez Towarzystwo Czerwonego Krzyża w Charkowie oddział składający się z pielęgniarek, lekarzy i sanitariuszy oraz lazaret na 200 łóżek, wyruszył na Front Azjatycki, na którego czele jako starszy lekarz i komisarz stał Przewalski. Przebywał na teatrze wojny prawie do jej końca, czyli do września 1905 r.
Gmach Pogotowia Ratunkowego w Charkowie, otwarty 27 kwietnia 1914 roku. Fot. Vladimir Khalev, 2012, CC BY-SA 3.0
Droga do pracy na Uniwersytecie Charkowskim była dla Bronisława Przewalskiego z różnych powodów długa. Tylko w lutym 1908 r. został zatrudniony jako docent prywatny Katedry Patologii Chirurgicznej. Był w tym czasie bardzo doświadczonym lekarzem-praktykiem i cenionym w charkowskim świecie konsultantem w dziedzinie chirurgii. To wszystko pomagało mu w pracy dydaktycznej. Wykładał na uniwersytecie własny kurs bakteriologii infekcji chirurgicznych. Dla studentów trzeciego roku prowadził wykłady na temat zwichnięć i złamań, dla studentów piątego roku kurs desmurgii, działu chirurgii, którego tematem są opatrunki. 4 marca 1910 r. na posiedzeniu Rady Uniwersytetu Charkowskiego został wybrany na profesora Katedry Chirurgii Operacyjnej z Anatomią Topograficzną, a w czerwcu tego roku przez ministra edukacji publicznej został mianowany na profesora ekstraordynaryjnego Katedry Chirurgii Operacyjnej z Anatomią Topograficzną z ćwiczeniami na zwłokach. W tym okresie wykładał dla studentów kurs chirurgii operacyjnej z anatomią topograficzną.
W marcu 1914 r. Przewalski został przeniesiony na Katedrę Patologii Chirurgicznej z desmurgią i nauką o zwichnięciach i złamaniach. Na początku września 1915 r. został mianowany profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Charkowskiego. Cieszył się zasłużonym autorytetem u kolegów i władz Wydziału Medycznego, dlatego był wybierany na recenzenta podczas obrony doktoratów. Np. 18 maja 1912 r. wraz z profesorem Julianem Pęskim został recenzentem doktoratu Bolesława Szareckiego, przyszłego wybitnego lekarza-chirurga wojennego, twórcy medycyny i szkolnictwa wojennego w Polsce. W 1916 r., w związku z decyzją Ministerstwa Edukacji Publicznej, został też powołany na członka komisji rekrutacyjnej na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Charkowskiego.
Bronisław Przewalski był też aktywnym działaczem społecznym, należał do grona inicjatorów polepszenia warunków życia i zdrowia mieszkańców ówczesnego Charkowa. We wrześniu 1905 r. był jednym z założycieli Towarzystwa Pogotowia Ratunkowego w Charkowie, które inicjowało otwarcie Stacji Pogotowia Ratunkowego w Charkowie. Uroczystość ta odbyła się 25 kwietnia 1910 r., a cztery lata później (27 kwietnia 1914 r.) pogotowie przeprowadziło się do nowego gmachu. To wydarzenie stało się w Charkowie prawdziwym świętem, na które byli zaproszeni dostojni goście, wśród nich i Bronisław Przewalski. Obecnie w tym budynku przy ul. Kontorskiej 41 znajduje się Muzeum Historii Charkowskiej Stacji Pogotowia Ratunkowego.
W listopadzie 1910 r. Bronisław Przewalski był jednym z twórców Towarzystwa Chirurgicznego, założonego przy Uniwersytecie Charkowskim, które „ma wyłączny cel promowania rozwoju zagadnień współczesnej chirurgii, a też wszystkich przedmiotów, które stanowią podstawę tej nauki lub pozostają z nią w bezpośrednim związku” („Jużnyj Kraj”, 1910, 24 listopada).
Bronisław Przewalski wspierał gorąco rozwój oświaty medycznej dla kobiet. Od założenia w 1910 r. Instytutu Medycznego dla Kobiet zaangażował się w jego działalność. Wiosną 1911 r. wraz z profesorem Julianem Pęskim pracował w komisji przygotowującej klinikę chirurgiczną tej uczelni. Na początku lutego 1914 r. uczestniczył w pracy komisji egzaminacyjnej, która sprawdzała wiedzę pierwszych 240 absolwentek. Był też wybierany na członka komisji egzaminacyjnej tego instytutu. W latach 1910–1920 około 2000 kobiet zdobyło w nim zawód lekarski.
Przewalski B.G., Część medyczna raportu dotyczącego lazaretu dla rannych żołnierzy Charkowskiego Towarzystwa Medycznego i Wszechrosyjskiego Związku Miast nr 4, Charków 1916. Źródło: Centralna Biblioteka Naukowa Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Źródło: zbiory Charkowskiej Naukowej Biblioteki Medycznej Karazina w Charkowie
Głównymi kierunkami badań naukowych prof. Przewalskiego były m.in.: rola układu nerwowego w chorobach chirurgicznych, zagadnienia analgezji, wady wrodzone w rozwoju człowieka, problemy leczenia nowotworów złośliwych, infekcje chirurgiczne, gruźlica kości. Wyniki badań publikował w wydawnictwach naukowych oraz wygłaszał liczne referaty na posiedzeniach naukowych. Bardzo aktywnie Przewalski uczestniczył w działalności Charkowskiego Towarzystwa Medycznego, na którego posiedzeniach wygłosił w sumie 19 referatów. Wśród tematów do których sięgał, były m.in.: O technice usuwania bandażu gipsowego (z demonstracją), Wskazania i przeciwwskazania do mózgowo-rdzeniowego znieczulenia, Naukowe i praktyczne kryterium oceny wydajności osób z przepuklinami pachwinowymi, Diagnostyka różnicowa ciemnych przypadków kamieni nerkowych i moczowodowych.
Do 1908 r. pełnił obowiązki redaktora „Oddziału chirurgicznego” „Charkowskiego Medycznego Czasopisma”, wydawnictwa Charkowskiego Towarzystwa Medycznego. Jako autorytet (lekarz chirurg i naukowiec) był członkiem redakcji czasopisma „Wraczebnoje Dieło”, jednego z najdawniejszych medycznych wydawnictw periodycznych Ukrainy. Był też wieloletnim członkiem Charkowskiego Oddziału Sankt Petersburskiego lekarskiego Towarzystwa Pomocy Wzajemnej.
Od początku wojny w Charkowie zorganizowano szpitale dla rannych żołnierzy armii rosyjskiej i wtedy Bronisław Przewalski aktywnie zaangażował się w ich działania. W końcu września 1914 r. został zaproszony jako honorowy konsultant do szpitala pracowników Kolei Południowych przekazanego dla ciężko rannych żołnierzy. Ten duży szpital na około 200 łóżek mieścił się w gmachu Moskiewskiego Banku Kupieckiego w centrum miasta na placu Mikołajewskim (obecnie plac Konstytucji). W październiku tego roku Charkowskie Towarzystwo Medyczne, przy wsparciu Charkowskiego Oddziału Ogólnorosyjskiego Związku Ziemskiego Pomocy Chorym i Rannym Żołnierzom oraz osób prywatnych, zorganizowało własny szpital na 83 łóżka. Prof. Przewalski zgodził się zostać jego kierownikiem i pełnił obowiązki przez kilka lat. W ogóle kierował zespołem szpitalnym dla rannych, bo ich leczenie było zorganizowane właśnie w szpitalu założonym na drugim piętrze budynku Charkowskiego Towarzystwa Medycznego przy ul. Niemieckiej 14 (obecnie ul. Hryhorija Skoworody 14), w przychodni Towarzystwa oraz na jego daczy pod Charkowem.
Ta ofiarna działalność pracowników szpitala, kolegów, przypadki medyczne oraz statystyka dotycząca rannych zostały skrupulatnie opisane przez Przewalskiego w specjalnym raporcie, który w połowie 1916 r. się ukazał drukiem. Autor zwrócił uwagę na fakt, że średnim personelem medycznym w lazarecie były studentki Charkowskiego Instytutu Medycznego dla Kobiet. Analizując swoją pracę oraz pracę innych chirurgów, doszedł do wniosku, że „chirurgia wojskowa, zwłaszcza chirurgia polowa, słusznie jest uważana przez autorytety w dziedzinie chirurgii za nie tylko zupełnie odrębną, ale także wysoce wyspecjalizowaną gałąź chirurgii praktycznej”. Pracując w szpitalu, Przewalski badał infekcję ropną i metody jej zwalczania, o czym opublikował specjalnie przygotowany artykuł. Na ogromnym materiale klinicznym profesor wraz ze swoimi studentami udowodnił, że szczepionka jest skuteczna w leczeniu procesów zapalnych.
Latem 1915 r. został wybrany na członka komisji przy Charkowskim Oddziale Wszechrosyjskiego Związku Miast, która się zajmowała wyjaśnieniem warunków na miejscowych uzdrowiskach w celu zorganizowania na nich polepszenia zdrowia chorych i rannych żołnierzy.
Za swoją pracę w okresie Imperium Rosyjskiego został uhonorowany orderem św. Stanisława II stopnia (1915), był też odznaczony tytułami cywilnymi: w 1911 r. – radca kolegialny (VI klasa), w 1916 r. – radny stanu (V klasa).
Prace prof. Bronisława Przewalskiego. Źródło: zbiory Charkowskiej Naukowej Biblioteki Medycznej
W 1919 r., po okupacji Charkowa przez bolszewików, Bronisław Przewalski pozostał w mieście, kontynuował działalność naukową, ale zmuszony był współpracować z nowymi władzami radzieckimi. Od 1919 r. przez pewien czas pracował w Radzie Naukowej Komisariatu Ludowego Zdrowia Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Wybór na to stanowisko był uznaniem „jego autorytetu i doświadczenia”. Niewątpliwie prywatna praktyka lekarska prof. Przewalskiego była wbrew zasadom radzieckiej rzeczywistości, która wymagała likwidacji własności prywatnej. W 1920 r. w Charkowie odbyła się nacjonalizacja szpitali prywatnych. Prywatna klinika Przewalskiego przy ul. Wozniesenskiej 8 (w owych czasach ul. Feuerbacha) wraz z innymi szpitalami prywatnymi została zlikwidowana, a narzędzia, sprzęt i leki przekazane do innego szpitala komunalnego.
Radykalnym zmianom w Charkowie uległa także oświata wyższa. W 1920 r. zlikwidowano Uniwersytet Charkowski, a jego Wydział Medyczny połączono z Instytutem Medycznym dla Kobiet, w wyniku czego utworzono Charkowską Akademię Medyczną. W 1921 r. przemianowano ją na Charkowski Instytut Medyczny. Zmiany nastąpiły zatem także w pracy dydaktycznej prof. Przewalskiego. Został on kierownikiem Katedry Patologii Chirurgicznej z Kliniką Propedeutyczną, która się znajdowała przy Szpitalu Wojskowym. Pracował na tym stanowisku do 1930 r.
W latach dwudziestych ukazał się drukiem szereg jego ważnych i w pewnym sensie unikatowych dla nauki ukraińskiej dzieł, nad którymi zaczął pracę znacznie wcześniej. Były to podręczniki Wykłady z patologii chirurgicznej i terapii (1921), Podstawowy kurs współczesnej ogólnej patologii chirurgicznej i terapii (1930), dwie monografie Chirurgiczna propedeutyka kliniczna (1932), Nowoczesne leczenie chirurgiczne ostrych głębokich zakażeń palców i śródręcza w połączeniu z metodami biologicznymi w celu stłumienia wirulencji zakażenia (Charków, 1933). Podstawowy kurs współczesnej ogólnej patologii chirurgicznej i terapii był oczekiwanym wydawnictwem, rekomendowanym jako podręcznik dla studentów wyższych uczelni medycznych. Podobnego wydawnictwa dla studentów nie było i dlatego został on uwzględniony na liście Państwowego Wydawnictwa jako jeden z najbardziej oczekiwanych podręczników w dziedzinie patologii chirurgicznej. Bardzo ważne było i to, że znalazło w nim odzwierciedlenie doświadczenie profesora w zakresie leczenia traum, szoku, infekcji oraz ran postrzałowych uzyskane w czasie pierwszej wojny światowej.
Bronisław Przewalski zmarł 22 lutego 1933 r. na ropne zapalenie opłucnej, które było powikłaniem po ciężkim wypadku drogowym, kiedy został potrącony przez samochód. Pochowany został w Charkowie, jednak grób nie zachował się. Uczeń zmarłego, prof. Iwan Kudincew, w nekrologu odnotował: „Przewalski konstruował swoje wykłady w taki sposób, aby słuchacze otrzymywali najbardziej potrzebne i ściśle sprawdzone naukowo informacje. Zmarły nie był wymagającym dydaktykiem i nie stawiał swoim uczniom rygorystycznych wymagań. Surowy był raczej wobec siebie, cieszył się szacunkiem studentów, którzy czuli, że jest on prawdziwym uczonym”.
Niestety nic nie wiadomo o życiu rodzinnym Bronisława Przewalskiego. Był uczonym encyklopedystą, znał kilka języków: włoski, niemiecki, francuski. Były student Wydziału Medycznego Uniwersytetu Charkowskiego, Stanisław Nowak, w swoich wspomnieniach pozostawił o nim dobrą wzmiankę: „Dr Przewalski był najzdolniejszym chirurgiem w Charkowie; cieszył się wielkim uznaniem publiczności charkowskiej; z kolonią polską i młodzieżą polską utrzymywał bardzo luźne stosunki, chirurgia była dla niego wszystkim” (Z moich wspomnień, cz. 1. Lata szkolne 1884–1902).
Bronisław Adam Przewalski przyjechawszy do Charkowa zdobywać wykształcenie na miejscowym uniwersytecie, pozostał w mieście do końca swego życia. Zdołał przebyć drogę od studenta do profesora uniwersytetu. Został utalentowanym i szanowanym lekarzem w dziedzinie chirurgii, znanym naukowcem, zaangażowanym w sprawy społeczne miasta, które w ciągu pięćdziesięciu lat było jego domem i miejscem realizacji planów zawodowych. Być może w przyszłości uda się odnaleźć dodatkowe materiały o nieznanych kartach jego życia.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
