Forum Uniwersytetów Europejskich

W dniach 12–13 czerwca 2025 r. w gmachu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego odbyło się „Forum of European University Alliances Wrocław”, jedno z kluczowych wydarzeń w obszarze szkolnictwa wyższego, organizowanych w ramach polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Po raz pierwszy tej rangi prestiżowe wydarzenie organizowane było na polskim uniwersytecie należącym do sojuszu Arqus. Forum Sojuszy Uniwersytetów Europejskich to kontynuacja wydarzeń stanowiących platformę dialogu, wymiany doświadczeń oraz kształtowania przyszłości europejskiego szkolnictwa wyższego. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli 65 sojuszy uniwersytetów europejskich reprezentujących ponad 570 uczelni z całego kontynentu, a także reprezentantów instytucji rządowych, Komisji Europejskiej, środowisk naukowych i studenckich oraz organizacji międzynarodowych.

Dr inż. Marcin Kulasek, minister nauki i szkolnictwa wyższego, w wystąpieniu inaugurującym obrady podkreślił znaczenie inicjatywy uniwersytetów europejskich jako filaru budowy zintegrowanej europejskiej przestrzeni edukacyjnej i badawczej. Wskazał również na kluczową rolę wspólnego dyplomu europejskiego. W części inauguracyjnej głos zabrały także Pia Ahrenkilde Hansen, dyrektor generalna ds. edukacji, młodzieży, sportu i kultury Komisji Europejskiej oraz prof. Patrycja Matusz, prorektorka ds. internacjonalizacji Uniwersytetu Wrocławskiego, pełnomocniczka ministra nauki ds. europejskich i prezydencji Rzeczypospolitej Polskiej w Radzie Unii Europejskiej.

Podczas sześciu sesji plenarnych oraz równoległych paneli tematycznych omówiono m.in. wpływ sojuszy uniwersytetów na transformację szkolnictwa wyższego oraz przykłady dobrych praktyk, rozwój wspólnych programów studiów i europejskiego dyplomu, zagadnienia długoterminowego finansowania inicjatywy uniwersytetów europejskich z uwzględnieniem synergii między funduszami krajowymi, regionalnymi i europejskimi, rolę uniwersytetów w ramach inicjatywy „Union of Skills” w kontekście budowy odpornego i konkurencyjnego rynku pracy UE, współpracę z interesariuszami zewnętrznymi oraz optymalizację wpływu uniwersytetów na otoczenie społeczno-gospodarcze, znaczenie badań naukowych i innowacji w strukturach sojuszy uniwersyteckich. W debatach uczestniczyli przedstawiciele Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, krajowych agencji (w tym FRSE), konferencji rektorów, a także eksperci z European University Association, DAAD, Arqus, FOREU4ALL oraz licznych europejskich uniwersytetów.

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji była partnerem wydarzenia, aktywnie uczestnicząc w przygotowaniu i przebiegu wydarzenia. Dyrektorka Biura Programów Szkolnictwa Wyższego Katarzyna Aleksy moderowała sesję poświęconą ewolucji wspólnych programów studiów w ramach sojuszy uniwersytetów europejskich w kontekście europejskiego dyplomu. Paneliści dzielili się wiedzą o tym, jak uczelnie wchodzące w skład sojuszy rozwijają i wdrażają wspólne programy studiów, jakie są obecne i przyszłe strategie wdrażania europejskiego dyplomu, w jaki sposób instytucje szkolnictwa wyższego w różnych krajach przygotowują się do tej inicjatywy, jakie wsparcie jest dostępne ze strony narodowych agencji i władz krajowych, jakie polityki krajowe są opracowywane w celu wsparcia europejskiego dyplomu oraz jakie praktyczne rozwiązania mogą pomóc w przezwyciężeniu obecnych wyzwań.

Konferencję prowadził Marcin Witkowski z Centrum Innowacji Erasmus InnHUB-FRSE w Poznaniu.

Forum Sojuszy Uniwersytetów Europejskich pokazało, że inicjatywa ta stała się kluczowym filarem transformacji europejskiego szkolnictwa wyższego, choć stoi przed wieloma wyzwaniami. Po fazie pilotażowej sojusze stały się już siłą napędową współpracy międzynarodowej, innowacji oraz promocji europejskich wartości.

Kluczowe przesłanie konferencji obejmowało uznanie dotychczasowego sukcesu inicjatywy, której skala jest imponująca: 65 sojuszy, skupiających niemal 750 instytucji i ponad 11 milionów studentów. Stworzono już ponad 600 wspólnych programów studiów i rozwinięto nowe modele zarządzania międzyuczelnianego. Przełomowym osiągnięciem jest rezolucja Rady UE w sprawie znaku jakości „Wspólny Dyplom Europejski”, będącego kolejnym krokiem ku uznawalnemu na całym kontynencie dyplomowi, co może zasadniczo zmienić funkcjonowanie europejskiego rynku pracy oraz zwiększyć mobilność studentów i absolwentów.

Podkreślono istotę zawierania sojuszy jako narzędzia budowania spójności i odporności Europy w obliczu niestabilności geopolitycznej i zagrożeń dla wolności akademickiej. Promując demokrację, solidarność i myślenie krytyczne, wspierają także europejską tożsamość i konkurencyjność na globalnym rynku talentów. W kontekście nasilającej się rywalizacji o talenty z takimi krajami jak Singapur czy Australia, rozwój atrakcyjnych, międzynarodowych programów edukacyjnych ma kluczowe znaczenie dla utrzymania konkurencyjności Europy.

Mimo sukcesów, uczestnicy zwrócili uwagę na szereg wyzwań, z którymi muszą się zmierzyć sojusze, aby przyspieszyć dalszy rozwój. Jednym z nich jest konieczność stabilnego, długoterminowego finansowania zamiast krótkoterminowych projektów, które generują znaczne obciążenia administracyjne. Wciąż istnieją w państwach członkowskich bariery regulacyjne utrudniające głęboką integrację w zakresie akredytacji programów, uznawalności kwalifikacji, zatrudnienia kadry akademickiej czy wspólnego prowadzenia badań. Podkreślono potrzebę kulturowej zmiany myślenia w kierunku strategii „najpierw sojusz”, w której członkostwo w sojuszu staje się integralnym elementem strategii uczelni. Zwrócono uwagę na ryzyko powstania podziału na instytucje uprzywilejowane i pozostałe, jeśli wsparcie finansowe i systemowe nie będzie inkluzywne i sprawiedliwie dystrybuowane w całym europejskim szkolnictwie wyższym. Uczelnie apelowały o zaufanie ze strony decydentów, postulując nadanie sojuszom większej autonomii i elastyczności niezbędnej do budowania innowacji i realizacji ambitnych celów. Uczestnicy zwrócili uwagę, że sojusze nie powinny być już traktowane jak projekty pilotażowe, lecz jako strategiczna inwestycja w przyszłość europejskiej edukacji.

W sesji poświęconej inicjatywie „Union of Skills” dyskutowano o tym, jak sojusze mogą wspierać budowę europejskiej przestrzeni umiejętności. Podkreślono potrzebę integracji edukacji, badań, innowacji i współpracy z rynkiem pracy, by lepiej odpowiadać na wyzwania transformacji cyfrowej, sztucznej inteligencji i zmian klimatycznych. Propozycje obejmowały m.in. rozwój mikropoświadczeń, ścisłą współpracę z pracodawcami i tworzenie regionalnych klastrów innowacji powiązanych z potrzebami lokalnych gospodarek. Wskazano, że obecny projektowy model finansowania sojuszy jest niewystarczający w długiej perspektywie. Zaproponowano wprowadzenie wieloletnich ram finansowych oraz połączenie funduszy Erasmus+, Horyzont Europa i środków krajowych oraz regionalnych. Podkreślono też konieczność zapewnienia stabilnego finansowania badań naukowych, które stanowią integralną część misji uczelni.

Relacje z interesariuszami zewnętrznymi uznano za kluczowe dla sukcesu sojuszy. Współpraca z ponad 2200 partnerami z sektora pozarządowego, biznesowego, administracyjnego i kulturalnego pozwala budować praktyczne programy kształcenia, uwzględniające potrzeby rynku pracy i wyzwań społecznych. Wskazano na potrzebę długofalowego i głębokiego zaangażowania tych podmiotów, w tym MŚP, oraz budowania mechanizmów współwłasności efektów współpracy.

W obszarze badań naukowych podkreślono, że choć współpraca naukowa między członkami sojuszy się rozwija, to odczuwalny jest jej niedosyt oraz duży potencjał wzrostu w tym obszarze. Sojusze mogą dzięki temu stać się unikalną platformą dla młodych naukowców, oferując mobilność, interdyscyplinarność, wspólne projekty i dostęp do infrastruktury badawczej. Zachęcano do aktywnego tworzenia wspólnych rad doktoranckich, mentoringu oraz udostępniania laboratoriów i danych badawczych.

Studenci, jako główni beneficjenci inicjatywy, powinni być aktywnymi współtwórcami sojuszy. Postulowano systemowe tworzenie przestrzeni do ich zaangażowania, stabilne wsparcie instytucjonalne, finansowe i organizacyjne oraz rzeczywisty udział w zarządzaniu. Zwrócono uwagę na niską świadomość wśród studentów o istnieniu sojuszy uniwersytetów europejskich (17% wobec 95% rozpoznawalności programu Erasmus+) i potrzebę nowoczesnej komunikacji, np. poprzez media społecznościowe, platformy cyfrowe, peer-to-peer learning czy mikropoświadczenia motywujące do aktywności.

W dyskusji o europejskim dyplomie wskazano zarówno ogromny potencjał tej inicjatywy, jak i liczne wyzwania z nią związane: złożoność administracyjną, ryzyko elitarności oraz potrzebę elastycznych rozwiązań opartych na uznawalności mikropoświadczeń, a także wdrożenie istniejących już konwencji bolońskich i lizbońskich. Przyjęta pod polską prezydencją w maju 2024 roku rezolucja Rady UE wyznaczyła realistyczny, etapowy plan wdrożenia europejskiego dyplomu do 2029 roku.

W końcowej sesji przedstawiono sojusze jako modele systemowej transformacji. Przykłady obejmowały tworzenie osobowości prawnej sojuszy, centra miejskie łączące edukację z realnymi wyzwaniami społecznymi, interdyscyplinarne szkoły doktorskie, wewnętrzne mechanizmy uznawalności kwalifikacji oraz aktywne zaangażowanie studentów w procesy decyzyjne. Podkreślono znaczenie wartości akademickich, inkluzywności, zdrowia psychicznego, dobrostanu studentów oraz budowania globalnych partnerstw wykraczających poza Europę.

Na zakończenie podkreślono, że sukces inicjatywy zależy od stabilnego finansowania, ram prawnych umożliwiających elastyczność, szerokiego zaangażowania interesariuszy, efektywnej komunikacji oraz systemowego podejścia obejmującego całe instytucje, a nie tylko entuzjastów projektu. Sojusze mogą stać się katalizatorami zmian w europejskim szkolnictwie wyższym pod warunkiem zapewnienia im narzędzi, autonomii i czasu niezbędnych do pełnej realizacji ich potencjału.

Forum we Wrocławiu było ważnym głosem w europejskiej debacie o przyszłości szkolnictwa wyższego. Uczestnicy zgodnie wskazywali na potrzebę zapewnienia stabilnego finansowania inicjatywy uniwersytetów europejskich, budowy wspólnych ram prawnych dla europejskiego dyplomu, wzmacniania pozycji studentów jako współtwórców procesów akademickich oraz intensyfikacji współpracy z sektorem przemysłu, administracją publiczną i społeczeństwem obywatelskim.

Europejskie sojusze uniwersytetów mogą stać się wzorcem dla systemowej transformacji edukacyjnej w Europie – elastycznej, włączającej i odpornej na wyzwania przyszłości.