Filolog doświadczający nieskończoności

Inicjalny, choć achronologiczny, bo ukazujący się w 2024 r. pierwszy, zatytułowany U tom autorskiej serii książek Tadeusza Sławka nazwanej „U-booki”, w której skład wchodzą: U-bywać. Człowiek, świat, przyjaźń (2001), Ujmować. Henry David Thoreau i wspólnota świata (2009), U-chodzić (2015), to książka wymagająca nieśpiesznej, uważnej, a nawet i medytacyjnej lektury. Rezygnacji z „pokus kompletności, niezachwianych prawd i przeświadczenia o własnej racji” w praktyce połączenia praktyki „doczytywania” i „wyczytywania”. Te ostatnie pojęcia definiuje Sławek jako doczytanie się do pustego miejsca, wydrążenia znaczenia, wyżłobienia w nim niszy i wyrzeźbienia fałdy, która sprawia, że wszystko jest pofalowane: „jak kornik wyjada tkankę pnia drzewa, tak my wyczytujemy tkankę słowa/tekstu/obrazu. W to puste miejsce nadejdą sensy”. Przypomina rzecz z pozoru oczywistą, ale czyż o oczywistościach nie należy pisać, przypominać je i utrwalać naszą odpowiedzialność za język w każdej jego sferze, nie tylko semantycznej, ale i fonicznej, oraz za instytucje, które tego języka (nad)używają, czasem próbując go ideologicznie zawłaszczać i fałszować. Autor nie uznaje słowa za najkrótszą drogę od myśli do myśli, najczęściej jest to długi i kręty szlak, określony frazą autorstwa Paula McCartneya „long and winding road”. A jeśli prze-czy-tamy dokładniej i wielowarstwowo, wszak struktura tekstu Sławka jest głęboko palimpestowa, gdzie „pod pismem rozciąga się pismo wcześniejsze”, to odnajdziemy też diagnozę sytuacji jednostki w świecie instytucji (jeden z najważniejszych tematów Tadeusza Sławka, który onegdaj zaowocował ważną książką Antygona w świecie korporacji. Rozważania o uniwersytecie i czasach obecnych (Katowice 2002), niezbyt odczytaną i doczytaną przez decydentów tworzących i zarządzających przestrzenią szkolnictwa wyższego w Polsce w ostatnim ćwierćwieczu) czy problemów współczesnej pedagogiki z książką pod frapującym tytułem. A jeśli nie trzeba się uczyć… (Katowice 2021). Wszak, zdaniem Sławka, „pedagogika jest wpisana w samo serce procesu -U-. Jest jego głównym nurtem. Na-U-czycielka”. Mam jednak oczywiście świadomość, że opisując U wybieram zaledwie, wykorzystując figurę synekdochy, kilka spośród wielu z ważnych tematycznych lekcji (jest ich, bagatela, 396), zawartych w książce.

I jeśli – jak chce autor – spółgłoski są ciałem języka, a ich zadaniem jest stabilizacja znaczenia, to duszą języka są samogłoski. Niezwykle ważną rolę przypisuje Sławek myślnikowi, przywołując też wirtuozów myślnika, za których uważa Emily Dickinson i Edgara Allana Poe. Dzięki myślnikowi jako towarzyszowi podróży „samogłoska daje nam do słyszenia i myślenia”, a „myślnik zapowiada, ale i oddala to, co nastąpi. Trzyma to na dystans”, ale jest również, jak pisze w innym miejscu, „magiczną pałeczką, laską Prospera” w świecie konstruowanym za pomocą języka, w którym wybór/dobór słów warunkuje postać świata, „w którym żyję ja i wszystko, co mnie dotyczy i dotyka”. A w innym miejscu stwierdza: „może już tylko tak można doświadczać nieskończoności; jako wirowania ze słowami. Słowa są w tej wędrówce naszym głównym, jeśli nie jedynym zasobem, ale także celem”.

Filologia będąca sercem humanistyki, „musi więc przekraczać słowa, grzęznąc na granicy słów. W ten sposób docenia i przywraca nam rzeczy” poprzez podróż do wnętrza języka i do wnętrza sensu/sensów oraz poprzez swoiste egzorcyzmy języka. Sławek interpretuje jakże ważne stwierdzenie z Dociekań filozoficznych Ludwiga Wittgensteina: „Filozofia jest walką z opętaniem naszego umysłu za pomocą naszego języka”, stwierdzając, że „zdanie to ma podwójne znaczenie, język dostarcza środków do opętania, ale także umożliwia tegoż opętania powstrzymanie”. Wszak żyć nam przyszło w świecie „nieskończenie rozpleniających się słów”, w którym nowocześnie rozumiana filologia może być sposobem radzenia sobie z rzeczywistością.

Tadeusz SŁAWEK, U, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2024, seria: U-booki.