Jaćwieskie dziedzictwo

Redaktorzy i autorzy tomu przypominają historię archeologicznych oraz interdyscyplinarnych badań nad Suwalszczyzną. Wieloletnia akcja, rozpoczęta w 1954 r., była pospolitym ruszeniem uczonych. Zgromadzili oni materiał badawczy, który wciąż oczekuje na analizy. Książka jest po części historią powojennej archeologii, choć nie tylko. Przypomniane i szczegółowo zrekonstruowane w niej zostały, nierzadko w tonie osobistym, życiorysy i dokonania polskich archeologów zasadniczo w odniesieniu do obszaru Polski północno–wschodniej.

Z Kompleksową Ekspedycją Jaćwieską współdziałało Białostockie Towarzystwo Naukowe. Aktywna była także Szwedzka Ekspedycja Jaćwieska, w której prym wiódł Knut Olof Falk z Instytutu Slawistyki Uniwersytetu w Lund i jego żona Dagmar Falk. Obojgu uczonym poświęcono osobne szkice, które weszły do działu „biografie i wspomnienia”. Materiały zebrane przez Falka są zdeponowane w Muzeum Okręgowym w Suwałkach i stanowią źródło do badań etnograficznych.

Przez cały tom pojawia się nazwisko prof. Aleksandra Kamińskiego. Znany jest on jako autor lektury szkolnej Kamienie na szaniec, a przecież był też archeologiem i historykiem. Opracował syntezę Jaćwież. Terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne (Łódź 1953); poszukiwacze jaćwieskich śladów mogą się przekonać, że omawiana praca zbiorowa jest kontynuacją monografii Kamińskiego. Zresztą w tekście głównym i przypisach znajdują się cenne informacje i wskazówki bibliograficzne dotyczące prehistorii i dziejów Suwalszczyzny, którą przed wiekami zamieszkiwali Jadźwingowie.

Szczegółowo przedstawione są sylwetki znakomitych archeologów, takich jak Jerzy Okulicz-Kozaryn („archeolog bałtyjski”) oraz Marian Pokropek („etnograf wśród archeologów”). Antoni Patla jest opisany jako „animator badań i ochrony walorów historyczno–przyrodniczych Suwalszczyzny”. Przywołanych bohaterów ze świata uczonych jest wielu, ale postacią najbardziej charyzmatyczną oraz ikoniczną wydaje się Jerzy Antoniewicz, któremu powojenna archeologia i humanistyka Polski północno-wschodniej zawdzięcza niesłychanie dużo, prowadził bowiem „pionierskie badania wykopaliskowe na terenie byłych Prus Wschodnich w Jeziorku, a później Szwajcarii k. Suwałk, które zmieniły archeologiczny obraz Warmii, Mazur i Podlasia”. Świadectwa potomków Antoniewicza i Mariana Kaczyńskiego, a także ich żyjących kolegów wprowadzają w realia społeczne i polityczne, które wpływały na przebieg pracy w instytutach i terenie.

Najobszerniejszą część książki poświęcono archiwaliom i dziedzictwu Kompleksowej Ekspedycji Jaćwieskiej. Tutaj następuje wielostronne uporządkowanie i wstępne podsumowanie wyników badań: archeologicznych, antropologicznych, historycznych, językoznawczych, toponomastycznych, antrakologicznych i archeobotanicznych. Jak się dowiadujemy, archiwalia Kompleksowej Ekspedycji Jaćwieskiej i Białostockiego Towarzystwa Naukowego znajdują się w zasobach: Biblioteki Głównej Uniwersytetu w Białymstoku, Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku i Archiwum Państwowego w Białymstoku, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. A propos archiwaliów mamy omówienie Agnieszki Maślińskiej niezrealizowanego projektu statutu Kompleksowej Ekspedycji Jaćwieskiej, który dokumentuje próbę nadania realnej współpracy ram formalnych, dzisiaj typowych dla zarządzania projektowego i pracy w zespołach.

Monografia wieloautorska jest wydana za sprawą współpracujących ze sobą środowisk nauk humanistycznych Olsztyna i Białegostoku. Pozycja ta stanowi wkład w wiedzę o historii nauki polskiej XX wieku.

Kompleksowa Ekspedycja Jaćwieska. Biografia i dziedzictwo, red. Małgorzata KARCZEWSKA, Maciej KARCZEWSKI, Mirosław J. HOFFMANN, Bogdan RADZICKI, Ośrodek Badań Europy Środkowo–Wschodniej, Towarzystwo Naukowe Pruthenia, Białystok-Olsztyn 2024.