Tomasz Kaczmarek
Rycina 1. Zmiany liczby ludności w Polsce wg powiatów w latach 1998-2023 oraz prognoza na lata 2023-2050 (dane: GUS)
Zrozumienie specyfiki i mechanizmów, jakim podlegają obszary podmiejskie, jest ważnym elementem w badaniu współczesnych procesów urbanizacyjnych. Od około trzech dekad mówi się o powolnej zmianie kierunku historycznego procesu suburbanizacji polegającej na „wychodzeniu” przedmieść z cienia miasta. Ma to miejsce w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej, a także w Azji (Chiny, Japonia), gdzie przedmieścia dużych metropolii podlegają procesowi ponownej urbanizacji, polegającej na densyfikacji (zagęszczaniu) zabudowy, rozwoju wielofunkcyjnym i dywersyfikacji podmiejskich jednostek osadniczych. Charakteryzując proces postsuburbanizacji, mówi się zarówno o powstawaniu przedmieść nowych generacji, jak też o ewolucji części z nich w wielofunkcyjne, wielokulturowe ośrodki (poza)miejskie o coraz bardziej samowystarczalnym charakterze. Wzorce w procesach rozwojowych obszarów metropolitalnych stają się coraz bardziej globalne i nie ograniczają się tylko do świata zachodniego. Proces ilościowych i jakościowych przemian obszarów podmiejskich w sferze funkcjonalnej, politycznej i społecznej, obecny w krajach wysokorozwiniętych, zaczyna kształtować się także w Polsce. Jest on, choćby z uwagi na początkową fazę, bardzo słabo rozpoznany, a dotychczasowe badania nie pozwalają odpowiedzieć na pytanie, czy strefy podmiejskie w Polsce, podobnie jak w krajach zachodnich, przekształcają się w „post-suburbia” względnie niezależne od miasta centralnego. A jeśli tak, to jaka jest skala tego procesu i stopień jego zaawansowania? Poszukiwania odpowiedzi na te pytania podjął się zespół naukowców Centrum Badań Metropolitalnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu realizujący projekt badawczy pod nazwą „W kierunku post-suburbiów. Emancypacja przedmieść polskich metropolii”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki.
Nowe formy przestrzenne powstające na przedmieściach i peryferiach obszarów metropolitalnych określane bywają jako edge cities, metroburbia, boomburbia, ex-urbia, technoburb, exopolis czy też between city, zwischenstadt. Niezależnie od stosowanych nazw, w ramach koncepcji post-suburbiów traci na znaczeniu tradycyjne wyobrażenie przedmieść jako obszarów o funkcjach głównie mieszkalnych (przedmieścia jako sypialnie – bedrooms). Najważniejsza różnica między pierwotnym i współczesnym postrzeganiem suburbiów dotyczy relacji między funkcjami miejsca zamieszkania, miejsca pracy i miejsca korzystania z usług i spędzania czasu wolnego. Na obrzeżach miast powstają duże rynki pracy, które przyciągają pracowników terenów przyległych, w tym także z miast centralnych. Joel Garreau, autor książki Edge City: Life on the New Frontier, ujął ten proces następująco: „Wpierw przenieśliśmy nasze domy na obrzeża miast, postępując wbrew niejako idei tradycyjnego miasta, w którym skupiała się zabudowa mieszkaniowa. Potem znużył nas obowiązek robienia ciągłych wypraw do starego miasta w celach aprowizacyjnych – tak zrodziła się idea wielkich podmiejskich centrów handlowych. Dzisiaj przenieśliśmy na przedmieścia te elementy, które zapewniają nam środki utrzymania, czyli miejsca pracy (kwintesencję urbanizmu)”.
Choć procesy post-suburbialne zostały zapoczątkowane w Stanach Zjednoczonych, to podobne przekształcenia mają miejsce w obszarach metropolitalnych Europy, gdzie nowe funkcje metropolitalne są w dużej części lokowane w strefach podmiejskich. Tendencja ta zaczęła się od centrów logistycznych i handlowych, a obecnie dotyczy również innych funkcji uznawanych dotąd za centralne i wielkomiejskie, takich jak: centra biurowe, wystawiennicze, stadiony, elitarne szkoły i uniwersytety, centra nowych technologii, szpitale, hale widowiskowo-sportowe. Niektóre z nich zostały po prostu przeniesione lub zlokalizowane w konkurencji do miasta i w literaturze przyjęły nazwę „wielkości/funkcji pożyczonych” (borrowed size).
Podczas gdy klasyczne obszary podmiejskie o funkcjach sypialnianych wydawały się zależne od rozwoju dużego miasta, współczesne suburbia wykazują bardziej złożone relacje z głównym miastem. W przypadku miast amerykańskich badania wskazują na wyższy poziom wzrostu gospodarczego miejsc pracy na obrzeżach metropolii, co skutkuje rosnącą niezależnością gospodarczą od rdzenia. Oprócz tej nowej ekonomicznej podmiejskiej centralności, badania miast europejskich pokazują rosnącą emancypację w funkcjach społeczno-ekonomicznych, takich jak koncentracja miejsc pracy, sieci dostaw, obsługa transportowa, tereny rozrywki, rekreacji itp. Gminy krawędziowe rozwinęły samodzielną „intensywność promieniowania” na tereny przyległe. Na przedmieściach pojawiają się funkcje zarezerwowane wcześniej dla głównego miasta. Wybrane cechy różniące klasyczne suburbia oraz post-suburbia przedstawiono w Tabeli 1.
Definicje procesu postsuburbanizacji są wciąż dość ogólne lub silnie nasycone ich pochodzeniem ze Stanów Zjednoczonych. W analogii do klasycznych definicji suburbanizacji procesem postsuburbanizacji można nazwać przekształcanie pod względem przestrzennym i funkcjonalnym przedmieść i miast w regionie miejskim (obszarze metropolitalnym) w formy życia „pełnomiejskiego”, z wielością funkcji i względnej emancypacji gospodarczej (rynki pracy) i usługowej (wraz z usługami wyższego rzędu), któremu towarzyszy stopniowe zanikanie jednostronnych relacji i zależności obszarów podmiejskich od miasta centralnego.
Pytania o fazę (typ i zaawansowanie procesów suburbanizacji) stają się coraz bardziej istotne także w badaniach osadniczych polskich miast. Suburbanizacja rezydencjalna w sensie ilościowym zbliża się do poziomu krajów europejskich, gdzie od kilku już dekad ponad połowa mieszkańców regionów miejskich zamieszkuje tereny poza miastem centralnym. Silny samorząd lokalny i jego władztwo planistyczne sprzyjają żywiołowym procesom suburbanizacji, które w przeciwieństwie do większości krajów wysoko rozwiniętych nie zostały objęte procesami integracji zarządzania i kontroli planowania przestrzennego. Pewne symptomy takiej emancypacji są już zauważalne w korzystnie położonych i o znacznej dynamice rozwoju gminach podmiejskich dużych polskich miast, np. w powiecie poznańskim, piaseczyńskim, wrocławskim czy gdańskim. Dochody budżetów na jednego mieszkańca najbardziej dynamicznych gmin podmiejskich przewyższają już te rejestrowane w miastach centralnych. Lokalizują się w nich duże podmioty gospodarcze (w tym zagraniczne), a rynki pracy są nieproporcjonalnie duże do liczby ich mieszkańców. Przykładem niezwykle dynamicznej suburbanizacji, nie tylko pod względem mieszkaniowym, ale także gospodarczym, jest powiat poznański, gdzie w 17 gminach firmy zagraniczne zainwestowały do 2022 r. 9,6 mld zł, co daje strefie podmiejskiej Poznania trzecie miejsce w kraju, po Warszawie (102,8 mld zł), Wrocławiu (zbliżona wartość do powiatu – 9,9 mld zł) i przed samym Poznaniem (7,4 mld zł), a w przeliczeniu na jednego mieszkańca trzecie miejsce w kraju po Warszawie i powiecie wrocławskim.
Przykładem gospodarczego post-suburbium jest niegdyś głównie rolnicza i sypialniana gmina Tarnowo Podgórne pod Poznaniem, zamieszkiwana w 1990 r. przez 12,2 tys. mieszkańców a obecnie (2024 r.) przez 33,6 tys. osób. Działa w niej ponad 7,7 tys. firm, które oferują blisko 30 tys. miejsc pracy (łącznie z sezonowymi). Niemal 250 firm to podmioty z udziałem kapitału zagranicznego, które zainwestowały w gminie blisko 5 mld zł. W 2023 r. gmina osiągała 938 zł na jednego mieszkańca z podatku CIT od dochodów przedsiębiorstw (wg danych GUS), co stawiało ją w grupie najbardziej zamożnych gmin w Polsce.
Postsuburbanizacja wydaje się nieodzownym procesem towarzyszącym zmianom demograficznym w obszarach metropolitalnych. Ubytkowi ludności w miastach centralnych i starzeniu się ich populacji towarzyszy eksplozywny wzrost liczby mieszkańców przedmieść, związany głównie z migracjami młodych rodzin. Ostatnie dwie dekady to proces wyludniania się polskich miast i wsi, z wyjątkiem właśnie terenów podmiejskich. Zjawisko to będzie nam towarzyszyło prawdopodobnie przez następne dwie dekady (w 2050 r. mieszkańców Polski ma być o ponad 4 mln mniej), a istotny wzrost zaludnienia zanotują jedynie obszary podmiejskie (Ryc. 1). GUS w swojej prognozie demograficznej na lata 2023–2050 wskazuje, że w dziesiątce gmin w skali całej Polski, dla których przewiduje się najszybszy przyrost liczby mieszkańców, wszystkie pozycje zajmą gminy podmiejskie (wokół Wrocławia, Gdańska, Poznania i Warszawy). W ślad za demograficznymi zmianami nieuniknione są zmiany społeczne, gospodarcze i polityczne oraz konieczność zaspokajania potrzeb mieszkańców nowej klasy suburbialnej, potrzeb nie tylko mieszkaniowych i w zakresie usług podstawowych, ale także miejsc pracy i dostarczania usług wyższego rzędu (w tym metropolitalnych).
Zrozumienie specyfiki oraz praw, jakim podlegają obszary podmiejskie, jest ważnym elementem badania współczesnych procesów urbanizacji. Czy suburbanizacja tak jak od stuleci wpisuje się w kontekst cyklu życia miasta i stanowi „wytwór” jego rozwoju, czy też staje się od tego miasta procesem coraz bardziej niezależnym? Co oznaczają spektakularne stopy wzrostu nowych przedmieść? Jak ważnym miejscem stają się suburbia w procesie globalizacji gospodarki i jaką rolę odegrają w kontekście konkurencyjności obszarów metropolitalnych? Te pytania stają się już istotne także w badaniach procesów suburbanizacji polskich miast. Celem projektu „W kierunku post-suburbiów. Emancypacja przedmieść polskich metropolii”, realizowanego przez Centrum Badań Metropolitalnych UAM, jest określenie charakteru transformacji polskich przedmieść i zidentyfikowanie cech suburbanizacji jako dynamicznego i wciąż ważnego zjawiska w przestrzeni osadniczej dużych miast. Projekt odwołuje się do prowadzonych obecnie, głównie w krajach zachodnich, badań suburbanizacji i stanowi novum, w tym implikację metodyczną do śledzenia podobnych procesów wokół dużych polskich miast. Zakres przestrzenny badań obejmuje strefy podmiejskie największych polskich miast (określnych jako „wielka piątka”): Warszawy, Krakowa, Wrocławia, Trójmiasta i Poznania. Zasadnicze problemy badawcze, które zostały sformułowane w projekcie, i towarzyszące im pytania badawcze są następujące:
1. Czynniki rozwoju suburbiów. Jakie uwarunkowania, czynniki (polityczne, prawne, ekonomiczne, infrastrukturalne/transportowe, społeczne i przyrodnicze) determinują rozwój przedmieść dużych miast w Polsce? Jakie jest ich pochodzenie (egzogeniczne i endogeniczne) i znaczenie w rozwoju obszarów metropolitalnych? Jaka jest rola podmiotów publicznych i komercyjnych w tym procesie?
2. Emancypacja funkcjonalna przedmieść. Jak ważnym miejscem stają się suburbia w procesie globalizacji gospodarki i jaką rolę odgrywają w kontekście konkurencyjności całych obszarów metropolitalnych?
3. Odrębność społeczna przedmieść. Czy procesom suburbanizacji rezydencjalnej (mieszkaniowej) i zmianom struktur demograficznych i społeczno-zawodowych społeczności przedmieść towarzyszą procesy tworzenia się określonych zachowań, postaw społecznych? Czy w Polsce zachodzi proces kształtowania się nowego, podmiejskiego typu społeczności?
4. Aktywność polityczna przedmieść. Czy ma miejsce zjawisko wzrostu znaczenia samorządów podmiejskich i ich liderów w układach władzy publicznej obszarów metropolitalnych? Czy i jakie procesy integracji politycznej zachodzą w skali miejskich obszarów funkcjonalnych i jaką rolę w tym procesie odgrywają przedmieścia?
5. Relacje przedmieścia – miasta centralne. Jakie relacje w procesach suburbanizacji zachodzą między miastem centralnym a strefą podmiejską? Czy przedmieścia jak janusowe oblicze zwracają się do czy odwracają od miasta? Jakie są konsekwencje tego procesu dla rozwoju samego miasta rdzeniowego i całego jego regionu miejskiego (obszaru metropolitalnego)?
6. Differentia specifica polskich przedmieść. Jaka jest dynamika i stopień zaawansowania procesów post-suburbialnych? Jakie cechy są wspólne bądź różnicujące w odniesieniu do poszczególnych stref podmiejskich? Które z przedmieść polskich metropolii charakteryzują się największym stopniem emancypacji: funkcjonalnej, społecznej i politycznej?
Innowacyjne podejście do badania rozlewania się funkcji metropolitalnych oraz przekształcania tradycyjnych przedmieść w post-suburbia powinno wnieść nowe elementy do rozumienia procesów rozwoju miast i szerzej – miejskich obszarów funkcjonalnych, względnie predykować, w jakim kierunku będą się one rozwijać. Koncepcja post-suburbium i towarzyszące jej koncepcje funkcjonalne (np. funkcji pożyczonych) stanowią novum w polskich badaniach osadniczych i mieszczą się w głównych nurtach badawczych na świecie.
Centrum Badań Metropolitalnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, działające od 2009 r., prowadzi interdyscyplinarne badania nad obszarami silnie zurbanizowanymi w Polsce i za granicą, podejmując innowacyjne prace w istotnej dla badań stosowanych i rozwojowych dziedzinie urban (metropolitan) study. Aktywność projektowa i ekspercka zaprocentowała licznymi nowatorskimi opracowaniami usprawniającymi polityki publiczne, m.in. przestrzenne, mieszkaniowe, transportowe, krajobrazowe, gospodarcze i marketingowe samorządów tworzących obszary metropolitalne. CBM UAM opracowało bardzo ważne dla rozwoju społeczno-gospodarczego Poznania i gmin aglomeracji dokumenty, takie jak: Strategia Rozwoju Metropolii Poznań, Strategia Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych Obszaru Funkcjonalnego Poznania czy Koncepcja Kierunków Rozwoju Przestrzennego Metropolii Poznań. Za tę ostatnią pracę 35-osobowy zespół CBM UAM pod kierunkiem prof. dr. hab. Tomasza Kaczmarka i dr. hab. Łukasza Mikuły uzyskał prestiżową Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za rok 2017 w kategorii osiągnięcia naukowo-techniczne.
Już na początku XXI wieku w aglomeracjach europejskich zaludnienie przedmieść przewyższało liczbę ludności miast centralnych. Dla przykładu było to odpowiednio w regionie Manchesteru – 82%, Kopenhagi – 78%, Lyonu – 61%, Bolonii – 60%, Birmingham – 60%, w regionie Hannover – 54%. Dla przykładu w aglomeracji poznańskiej jest to 45%, a prognozy GUS zakładają, że zrównanie liczby mieszkańców 17 gmin obwarzankowego powiatu poznańskiego i Poznania może nastąpić już w najbliższej dekadzie.
Autorzy raportu The OECD Metropolitan Governance Survey wskazują, że na 178 analizowanych obszarów metropolitalnych w Europie i USA w 78% ma miejsce zintegrowane zarzadzanie transportem a w 67% zintegrowane planowanie przestrzenne. Szczególnie bogate są niemieckie doświadczenia związane z koordynacją planowania przestrzennego oraz zarządzania usługami publicznymi w obrębie regionów metropolitalnych (np. Region Hannover). W tym kierunku przeprowadzono także reformy metropolitalne we Włoszech (2015 r.), gdzie Città Metropolitana zastąpiły wokółmiejskie prowincje, i we Francji (2018), gdzie obszary metropolitalne przejmują kompetencje departamentu (np. La Métropole de Lyon).
Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek, dyrektor Centrum Badań Metropolitalnych, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
