Hybrydowe miasto – hybrydowa urbanistyka

Ryc. 1. Sklep spożywczy we Wrocławiu
jako przykład konwersji usług miejskich. Fot. Ł. Damurski, maj 2022

Zmiany w zachowaniach konsumenckich i stopniowe zanikanie barier związanych z korzystaniem z przestrzeni wirtualnej powodują, że mieszkańcy coraz częściej sięgają po usługi zdalne, a co za tym idzie – przestają odczuwać potrzebę odwiedzania stacjonarnych punktów sprzedaży. W rezultacie nie mają okazji do spotkania się z sąsiadami, do rozmowy i nawiązywania kontaktów społecznych.

Usługi to czynności o charakterze niematerialnym, służące zaspokajaniu ludzkich potrzeb. Ta ogólna definicja odnosi się z jednej strony do pojedynczych osób, a z drugiej do całych społeczności, w tym społeczności miejskich. Zarówno w skali mikro, mezo, jak i w skali makro człowiek korzysta z różnego rodzaju udogodnień, aby realizować codzienne cele i zapewnić sobie pożądaną jakość życia. We wszystkich tych skalach działają zasady wolnego rynku, a władze publiczne prowadzą określoną politykę zmierzającą do zachowania ładu społecznego i przestrzennego.

Ryc. 2. Punkt odbioru zamówień internetowych pracowni rękodzieła we Wrocławiu
jako przykład hybrydyzacji usług miejskich. Fot. Ł. Damurski, listopad 2024

W ujęciu terytorialnym oferta usługowa rozmieszczona jest w sposób hierarchiczny: usługi codzienne (podstawowe) lokują się stosunkowo równomiernie w przestrzeni, pozostając tym samym łatwo dostępnymi dla przeciętnego konsumenta, zaś usługi wyższego rzędu koncentrują się w rejonach centralnych, ponieważ klienci korzystają z nich rzadziej i są skłonni podróżować dalej, aby do nich dotrzeć. Powstaje w ten sposób hierarchia ośrodków usługowych obejmująca większe i mniejsze obszary o różnej randze i specjalizacji. Co ważne, sektor usług jest dynamiczny: zmienia się wraz z upływem czasu w zależności od czynników ekonomicznych (popytu i podaży), technologicznych oraz społecznych, które warunkują opłacalność tworzenia usług w danym miejscu i określają sposób ich funkcjonowania.

W ostatnich dziesięcioleciach tradycyjny model miasta, w którym to głównie fizyczna odległość od klientów warunkowała opłacalność rozwijania nowych usług, zaczyna się dezaktualizować. Część procesów przenosi się do Internetu, a odbiorcy zmieniają swoje zachowania konsumenckie, korzystając z coraz to nowszych technologii zdalnych. Całkowite przeniesienie usług z przestrzeni rzeczywistej do Internetu bywa nazywane konwersją, zaś sytuacja, w której oba te kanały są wykorzystywane równolegle, nazywana jest hybrydyzacją. Konkurencyjność usług wirtualnych względem usług tradycyjnych wynika z ich łatwej dostępności (brak konieczności przemieszczania się, całodobowa obsługa), personalizacji (możliwość dostosowania oferty do indywidualnych potrzeb klienta) i niskiej ceny. Wszystko to przynosi nowe wyzwania dla materialnych struktur miasta, które nie zawsze mogą sprostać potrzebom współczesnych konsumentów. Istnieją jednak przesłanki wskazujące, że ciągłość istnienia usług w przestrzeni rzeczywistej nie jest zagrożona choćby ze względu na potrzebę bezpośredniej interakcji twarzą w twarz w niektórych sektorach gospodarki (na przykład w kontaktach biznesowych czy w działalności o charakterze kreatywnym).

W tym kontekście w literaturze przedmiotu można odnaleźć trzy hipotetyczne wizje rozwoju miast jako jednostek terytorialnych skorelowanych z przestrzenią wirtualną: perspektywa miasta cyfrowego, perspektywa miasta globalnego i perspektywa rozpadu miasta. Pierwsza promuje skuteczną integrację technologii komunikacyjnych z polityką miejską, druga zakłada dominującą rolę dużych miast jako węzłów pełniących funkcję kontrolną nad siecią, a ostatnia oparta jest na utopijnych projekcjach, że rozwinięta telekomunikacja całkowicie zniesie potrzebę relacji twarzą w twarz. Większość badaczy wskazuje jednak na trwałą koegzystencję usług online i offline, co daje asumpt do dalszych rozważań na temat relacji między tymi dwoma płaszczyznami funkcjonowania miasta.

Osiedle w centrum uwagi

We wspomnianym tradycyjnym, hierarchicznym ujęciu miejsc centralnych w mieście szczególną pozycję zajmuje lokalne centrum usługowe. Jest ono nie tylko podstawowym składnikiem systemu przestrzeni publicznych i skupiskiem codziennych aktywności mieszkańców, ale również nośnikiem określonych, nietransferowalnych na inne poziomy wartości składających się na tzw. tożsamość miejsca. Pełni zatem kluczową rolę w życiu społeczności sąsiedzkich, oferując dostęp do podstawowych usług, będąc miejscem integracji społecznej i przyczyniając się do podnoszenia jakości życia w obszarach mieszkaniowych.

Współcześnie te unikalne funkcje lokalnego centrum usługowego podlegają jednak erozji spowodowanej rozwojem technologii oraz zmianami stylu życia, w tym osłabieniem więzi międzyludzkich, komercjalizacją zachowań czy domocentryzmem. Aby lokalne centrum usługowe mogło sprostać wyzwaniom, jakie stawia przed nim dzisiejsza cywilizacja, musi adaptować się do nowych okoliczności, musi być odpowiednio zaplanowane i administrowane. W tej perspektywie centrum lokalne okazuje się sprawą polityczną. Usytuowane na styku zagadnień z zakresu przestrzeni publicznych i wolnego rynku, wymaga skutecznego zarządzania przez władze publiczne różnych szczebli, w tym zwłaszcza przez samorządy gminne.

W polskim dyskursie urbanistycznym, po wielu latach zaniedbań, lokalne ośrodki usługowe nabierają coraz większego znaczenia. O ile w trakcie transformacji systemowej uwaga polityków i projektantów skupiona była na realizacji niezbędnych przedsięwzięć o charakterze strukturalnym (jak np. budowa obwodnic, rewitalizacja śródmieść, niwelacja deficytu mieszkaniowego), o tyle teraz przyszła kolej na osiedla, w których coraz częściej dostrzegalna jest potrzeba tworzenia lokalnych centrów usługowych. O wadze tego kierunku rozwoju świadczą zarówno nowelizacje obowiązujących do niedawna dokumentów planistycznych (np. w 2018 roku do Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Wrocławia wprowadzono pojęcie centrów lokalnych), jak i nowe nurty w polityce samorządowej zmierzające do podniesienia jakości życia mieszkańców w skali lokalnej (np. w 2019 roku uruchomiono we Wrocławiu kompleksowy program rozwoju wybranych zespołów urbanistycznych pod nazwą Osiedla Kompletne).

Ryc. 3. Fragment przestrzeni zagospodarowanej z uwzględnieniem zjawisk wirtualizacji usług. Osiedle Assembly Square w Somerville (USA). Fot. Ł. Damurski, październik 2021

U źródeł tego zjawiska leżą różne fakty. Z jednej strony wyraźnie zaznacza się aktywność rozmaitych ruchów miejskich występujących w imieniu społeczności lokalnych, postulujących urozmaicenie przestrzeni miasta, kreatywne wykorzystanie istniejących zasobów, wyeksponowanie tożsamości miejsca i rozwój życia społecznego w skali sąsiedzkiej. Z drugiej strony sami mieszkańcy poszukują wysokiej jakości środowiska zamieszkiwania, rozumianego już nie tylko jako budynek mieszkalny wraz z najbliższym otoczeniem, ale jako całe osiedle (habitat), co wpływa na cały rynek mieszkaniowy i produkty na nim oferowane. Te nowe trendy są z kolei inspiracją dla władz samorządowych, które poprzez prowadzoną politykę przestrzenną, w tym promocję idei sąsiedztwa czy tworzenie wspomnianych lokalnych ośrodków usługowych, próbują odpowiedzieć na zapotrzebowanie zgłaszane przez mieszkańców i przez deweloperów.

Zagrożona żywotność miejsca

Wspomniany już szybki rozwój technologii informacyjnych sprawia jednak, że osiedla mieszkaniowe, a wraz z nimi lokalne centra usługowe, stają się elementem wielkiej „gry o przestrzeń”. To w nich uwidacznia się bowiem tarcie między trendami globalnymi a lokalizmem walczącym o zachowanie unikalnej tożsamości miejsca. Paradoksalnie bowiem globalizacja oznacza nie tyle powstawanie światowego systemu politycznego czy gospodarczego, co zmiany zachodzące w społecznościach lokalnych. To właśnie w osiedlu mieszkaniowym rozgrywa się rywalizacja między tym, co przynależy do danego miejsca i stanowi o jego charakterze, a tym, co zewnętrzne, globalne – niekoniecznie złe, ale po prostu „nietutejsze”.

Elementem tej walki jest postępująca wirtualizacja tradycyjnych funkcji miejskich, takich jak handel, administracja, bankowość, edukacja czy ochrona zdrowia. Każdą z tych usług można z powodzeniem wykonywać zdalnie, a to prowadzi do istotnych zmian w strukturze przestrzennej osiedli mieszkaniowych. Niektóre sektory bezpowrotnie znikają, pozostawiając po sobie pustostany (Ryc. 1), a inne zaczynają działać hybrydowo, wykorzystując zarazem dobrodziejstwa Internetu, jak i atuty lokalizacji w przestrzeni fizycznej (to drugie podejście może przykładowo obejmować korzystanie z aplikacji mobilnych wspierających usługi w tradycyjnych placówkach, integrację danych z różnych źródeł czy zakupy online z możliwością odbioru w punkcie stacjonarnym – zob. Ryc. 2).

W ten sposób konwersja i hybrydyzacja usług zyskują istotny wpływ na tzw. żywotność osiedli (neighborhood livability), rozumianą jako kreowanie optymalnych warunków funkcjonowania lokalnego rynku i rozwoju przedsiębiorczości, zapewnienia odpowiedniej dostępności codziennych funkcji miejskich, a także integracji społecznej. Zwłaszcza ta ostatnia jest szczególnie narażona na regres wywołany wirtualizacją różnych sfer życia w mieście.

Zmiany w zachowaniach konsumenckich i stopniowe zanikanie barier związanych z korzystaniem z przestrzeni wirtualnej powodują, że mieszkańcy coraz częściej sięgają po usługi zdalne, a co za tym idzie – przestają odczuwać potrzebę odwiedzania stacjonarnych punktów sprzedaży. W rezultacie nie mają okazji do spotkania się z sąsiadami, do rozmowy i nawiązywania kontaktów społecznych. Jednocześnie przestrzeń pozbawiona odpowiednio licznych i różnorodnych punktów usługowych dodatkowo wzmacnia ten efekt: nie dostarcza bowiem wystarczająco silnych powodów, dla których warto spędzać czas w przestrzeniach publicznych osiedla. Wszystko to łącznie wymaga czytelnej odpowiedzi ze strony urbanistów i władz samorządowych, bez której osiedlowe centra usługowe czeka stosunkowo szybka śmierć.

Zarządzanie hybrydowe

Konwencjonalne planowanie urbanistyczne koncentruje się na tworzeniu optymalnych relacji przestrzennych między określonymi funkcjami miejskimi. Dążąc do poprawy jakości życia mieszkańców, stara się ono sprostać preferencjom użytkowników, uwzględniając przewidywane potrzeby przyszłych pokoleń. Takie podejście dało początek określonym zasadom i praktykom planowania przestrzennego, które z kolei wytworzyły stałe, hierarchiczne struktury użytkowania gruntów, obserwowane na całym świecie. To konwencjonalne podejście zostało jednak ostatnio zakwestionowane przez szybki rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych, z ich dynamiczną, atrakcyjną, choć nieprzestrzenną warstwą funkcjonowania miasta. Ugruntowane wzorce planowania urbanistycznego zaczęły tracić na znaczeniu, pojawiła się potrzeba nowego paradygmatu. Dziś nie można już rozpatrywać rozwoju miast wyłącznie w kategoriach geograficznych, w procesie decyzyjnym trzeba również uwzględnić rzeczywistość wirtualną.

Zarządzanie osiedlami mieszkaniowymi ma zatem do odegrania istotną rolę w zrównoważonym rozwoju miast i ożywianiu społeczności lokalnych. Aby skutecznie zrealizować tę misję, musi być ono regularnie weryfikowane, aktualizowane i dostosowywane do zmieniających się trendów cywilizacyjnych.

Teoria i praktyka

Ryc. 4. Pierwszy stacjonarny sklep Amazon Go w centrum Seattle (USA). Fot. GoToVan, listopad 2019. Grafika udostępniona na licencji Creative Commons (CC BY 2.0).

Odpowiedzi na to wyzwanie poszukują urbaniści na całym świecie. Powstaje coraz więcej koncepcji próbujących określić odpowiednie relacje między tym, co fizyczne, a tym, co wirtualne, między rzeczywistością offline i światem online. Można tu wymienić choćby „planowanie cyberprzestrzenne” z początku lat dwutysięcznych, „e-planowanie” rozwijane w drugiej dekadzie XXI wieku czy wypracowane ostatnio przez badaczy z Politechniki Wrocławskiej podejście hybrydowe pod nazwą „zarządzania wielokanałowego” (multi-channel goverance). Wyzwaniem pozostaje jednak wdrożenie konkretnych rozwiązań w praktyce urbanistycznej.

Dobre przykłady w tym zakresie można znaleźć w USA. Urbaniści zajmujący się osiedlem Assembly Square w mieście Somerville w stanie Massachusetts już od około dziesięciu lat, dostrzegając zagrożenia wirtualizacji, z powodzeniem wdrażają regulacje planistyczne promujące te rodzaje działalności, które nie ulegają pełnej digitalizacji. Zgodnie z obowiązującym planem strefowym (Zoning Ordinance) jako pożądane wymienia się m.in. gastronomię, rozrywkę, fitness, stomatologię czy sklepy wyprzedażowe typu outlet (Ryc. 3). Co więcej, podejmowane są próby zachęcenia firm działających wyłącznie w Internecie (tzw. digitally nated brands) do otwierania placówek stacjonarnych, co ma przynieść obopólne korzyści: wzrost zysków i zaufania klientów po stronie usługodawcy, zaś ożywienie przestrzeni po stronie mieszkańców. Coraz częściej się to udaje (zob. np. sklepy Amazon Go – Ryc. 4).

Z drugiej strony niedawna pandemia Covid-19 zrodziła również potrzebę działań odwrotnych. Urbaniści z Somerville, aby wesprzeć lokalnych przedsiębiorców w prowadzeniu ich działalności w trudnym czasie lockdownu, we współpracy z informatykami zapewnili im możliwość uruchomienia sprzedaży online. Pozwoliło to przetrwać pandemię sklepom stacjonarnym, które wcześniej funkcjonowały wyłącznie w przestrzeni fizycznej.

Przyszłość miast wymaga zatem podejścia hybrydowego, łączącego warstwę fizyczną z warstwą wirtualną. Dotyczy to zwłaszcza osiedli mieszkaniowych, w których zarządzanie wielokanałowe staje się z jednej strony warunkiem koniecznym do utrzymania ich żywotnych, miastotwórczych funkcji, a z drugiej stwarza szanse na nowy kształt i sposób funkcjonowania przestrzeni sąsiedzkich.

Artykuł prezentuje wybrane wyniki badań przeprowadzonych w ramach projektu badawczego „Online conversion of services and its impact on neighborhood planning” zrealizowanego w ramach stypendium Senior Award Polsko-Amerykańskiej Komisji Fulbrighta na Harvard University Graduate School of Design (USA) w 2021 roku (numer grantu PL/2020/38/SR).