Sztuka – obszar spotkania z Bogiem

Romano Guardini był, swego czasu, jednym z bardziej prominentnych katolickich teologów, którego książki, artykuły oraz konferencje duchowe wywierały ogromny wpływ na odbiorców na całym świecie. W tym sformułowaniu nie ma przesady, ponieważ jego teksty były tłumaczone na wiele języków i rozpowszechniane na ogromną skalę. Nie do przeceniania jest także wpływ, jaki wywarł na prace Soboru Watykańskiego II, przede wszystkim w zagadnieniach zmian liturgii. Jego myśli odnajdujemy w tekstach wielu późniejszych autorów, nie tylko teologów i filozofów, ale także dostojników kościelnych, również papieży, oraz licznych kościelnych dokumentach.

Dlatego też książka Agaty Rainer poświęcona teologii sztuki w myśli niemieckiego myśliciela jest pozycją, która była najzwyczajniej potrzebna, tym bardziej że właśnie ten obszar intelektualnych poszukiwań Guardiniego był w Polsce raczej mało znany i zbadany. Autorka, sięgając po szereg kluczowych, lecz nieprzetłumaczonych na polski pozycji, wypełnia tę lukę, nie tylko konfrontując nas z tekstami wybitnego myśliciela, ale także stawiając nas wobec pytania o relację pomiędzy sztuką i teologią.

W pierwszej części prezentuje czytelnikom biografię omawianego autora, ukazując ją w specyficznej perspektywie, pokazując związki Guardiniego ze sztuką. Warto zwrócić uwagę, że polem jego namysłu były sztuki plastyczne, a także literatura oraz teatr. Ta szeroka perspektywa pozwalała mu na teologiczne i filozoficzne analizy z zakresu kultury i antropologii. Stanowiły one istotną podstawę rozważań o sztuce oraz dociekań z zakresu teologii dogmatycznej i liturgicznej. Jednocześnie ta „artystyczna biografia”, jak ją określa sama autorka, jest interesującą prezentacją rozwoju intelektualnego omawianego autora.

Kolejne trzy części rozległej pracy Agaty Rainer poświęcone są już samym zagadnieniom sztuki w prezentowanych tekstach. Autorka podkreśla, że duże znaczenie dla Guardiniego, oprócz tradycji kościelnej i myśli klasycznej, ma także dziedzictwo niemieckiego romantyzmu i idealizmu. A to – dodam już od siebie – stanowi czasami pewną trudność dla współczesnego czytelnika w zrozumieniu rozbudowanych analiz niemieckiego teologa i filozofa.

Pierwsza część ukazuje wizję sztuki Guardiniego, oczywiście w aspekcie Objawienia i nauczania Kościoła. Jest ona – wedle niego – swoistą częścią teologii, będąc pomocą w dotarciu do Boga. Jest to możliwe z powodu samej istoty dzieła sztuki oraz jego struktury. Sztuka jest zapisem relacji (a czasem konfrontacji) człowieka ze światem, co pozwala nam poznać najgłębsze prawdy dotyczące ludzkości oraz jej relacji ze Stwórcą. Należy jednak pamiętać, że dzieła sztuki nie są lustrzanym odbiciem rzeczywistości, lecz wynikiem sposobu pojmowania świata przez twórcę – artystę. Stąd wynika fundamentalny związek sztuki z wiarą i religią. A także z misją człowieka na ziemi, którego zadaniem jest jej stałe ulepszanie i upiększanie. Zaś wprost z myśli niemieckiego romantyzmu wynika idea, że artysta jest prorokiem współpracującym bezpośrednio z Objawieniem.

Ostatecznym wynikiem analiz Guardiniego było jego przekonanie o ścisłych powiazaniach pomiędzy sztuką a liturgią. „Liturgia, jak ujmuje ją Guardini, jest przeżywaniem Bożego dziecięctwa przed obliczem Ojca; igraniem dzieci przed Bożym tronem, które samo w sobie nie ma celu, lecz głęboki sens: pełne przeżywanie miłosnej relacji człowieka ze Stwórcą. Podobnie dzieło sztuki – nie jest podporządkowane jakiemuś utylitarnemu zamierzeniu, jego sensem jest, by było i ukazywało prawdę”.

Książka Agaty Rainer prezentuje w sposób wyczerpujący rozważania Guardiniego na temat sztuki, a także wpisuje się we współczesne spory na temat relacji sztuki, wiary, Kościoła oraz całego świata.

Agata RAINER, Teologia sztuki w myśli Romano Guardiniego, Wydawnictwo WAM, Kraków 2024.