Małoletni przedsiębiorcy w handlu internetowym

Obraz wygenerowany przez AI

Organy administracji publicznej interpretują przepisy definiujące pojęcie przedsiębiorcy „w duchu swobody wykonywania działalności gospodarczej”. Dopuszczają one możliwość uzyskania wpisu do Centralnej Ewidencji przez osobę niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych, która warunkowana jest co do zasady współdziałaniem przedstawiciela ustawowego lub zgodą sądu.

Popularność e-commerce, czyli sprzedaży własnych produktów w Internecie, rośnie z roku na rok. Według Głównego Urzędu Statystycznego w czerwcu 2024 r. w porównaniu z czerwcem 2023 r. odnotowano wyższą wartość sprzedaży detalicznej przez Internet w cenach bieżących (o 11,8%). Udział sprzedaży przez Internet w sprzedaży „ogółem” zwiększył się w czerwcu 2024 r. w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego z 7,7% do 8,2%. Chętnych do sprzedaży swoich produktów w Internecie jest coraz więcej, a wśród nich są także osoby nieposiadające pełnej zdolności do czynności prawnych.

W Polsce w branży e-commerce osoby małoletnie już teraz sprzedają na zasadzie działalności nierejestrowanej (czyli drobnej działalność zarobkowej osób fizycznych). Prowadzenie takiej działalności nie wymaga m.in.: wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), opłacania składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne ani na ubezpieczenia zdrowotne z tytułu działalności gospodarczej, płacenia comiesięcznych albo kwartalnych zaliczek na podatek dochodowy oraz prowadzenia skomplikowanej księgowości. Wystarczy uproszczona ewidencja sprzedaży.

Wykonując taką działalność, osoba małoletnia musi mieć na uwadze ograniczenia wynikające z jej wieku: osoby od 13 do 18 roku życia mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że małoletni nie może we własnym imieniu dokonywać czynności prawnych, które powodują powstanie, zmianę lub ustanie stosunku prawnego. Przede wszystkim nie może samodzielnie zawierać umów z kontrahentami na dostawę towarów czy sprzedaż produktów. Do zaciągania zobowiązań i rozporządzania swoim prawem będzie mu potrzebna zgoda przedstawiciela ustawowego, najczęściej rodzica lub kuratora. Osoba małoletnia może dysponować dochodami uzyskanymi z tytułu działalności nierejestrowanej bez zgody przedstawiciela ustawowego, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów postanowi inaczej. Działalność nierejestrowana osób małoletnich może podlegać ograniczeniom lub może być wyłączona, jeżeli przepisy określają, że osoba prowadząca konkretną działalność musi być pełnoletnia. Takie ograniczenie lub wyłączenie musi być uregulowane w ustawie dotyczącej tej działalności.

Ponadto osoba małoletnia może korzystać z tej formy działalności, o ile jej miesięczne przychody nie przekroczą w żadnym miesiącu 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz w okresie ostatnich 60 miesięcy (5 lat) nie wykonywała działalności gospodarczej. Limit miesięcznych przychodów w działalności nierejestrowanej wynosi od lipca 2024 roku 3225 zł.

Do limitu przychodów uprawniających do prowadzenia działalności nierejestrowanej wlicza się przychody należne z danego miesiąca, wynikające z wystawionych rachunków lub faktur, nawet jeśli faktycznie osoba prowadzącą działalność nierejestrowaną ich nie otrzymała. Do limitu nie wlicza się zaś wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont (czyli na przykład obniżek za uregulowanie płatności przed terminem).

Jeśli osoba wykonująca działalność nierejestrowaną przekroczy miesięczny limit przychodu, to jej działalność zostanie uznana za działalność gospodarczą. Zaś od momentu przekroczenia limitu, ma 7 dni na zarejestrowanie działalności gospodarczej w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG).

Powstaje zatem pytanie czy osoba nieposiadająca pełnej zdolności do czynności prawnych może zarejestrować się w CEIDG?

Na gruncie prawa polskiego wniosek do CEIDG może być złożony przez przedsiębiorcę lub osobę uprawnioną. Przepisy ustawy z 6.03.2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy nie definiują pojęcia „osoby uprawnionej”. Instrukcja wypełnienia wniosku CEIDG–1 opracowana przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii wskazuje, że „urzędnik zweryfikuje, kto składa wniosek. Jeśli składasz go sam jako przedsiębiorca, to wniosek zostanie oznaczony jako składany przez: Przedsiębiorcę. Jeśli wniosek składasz jako inna osoba uprawniona, na przykład: pełnomocnik przedsiębiorcy, zarządca sukcesyjny, prokurent, opiekun lub kurator to wniosek zostanie oznaczony jako składany przez: Osobę uprawnioną”. Ponadto poza danymi bezpośrednio dotyczącymi osoby przedsiębiorcy, wpisowi do CEIDG podlegają dane jego pełnomocnika.

W związku z treścią wniosku do CEIDG w roku 2019, 2020, 2022 i 2024 złożone zostały wnioski o udzielenie informacji publicznej do Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii/Ministerstwa Rozwoju i Technologii w celu ustalenia, czy osoby niepełnoletnie są rejestrowane w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG).

Pismem nr BM-II.015.323.2019 z 26.08.2019 r. Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii udzieliło następującej odpowiedzi: „W polskim porządku prawnym ustawodawca nie wprowadził ograniczenia swobody działalności gospodarczej ze względu na brak zdolności do czynności prawnych. Zarówno na gruncie przepisów Kodeksu Cywilnego jak i Prawa Przedsiębiorców, definiujących odpowiednio w art. 431 KC oraz art. 4 ust. 1 i 2 Prawa przedsiębiorców (dalej: PrPrzed) pojęcie «przedsiębiorcy» nie wskazano, że przedsiębiorca winien legitymować się zdolnością do czynności prawnych, nie doprecyzowano także, jakiego rodzaju ta zdolność winna być. W tym stanie rzeczy należało uznać, że wpisowi do CEIDG podlega nie tylko osoba pełnoletnia posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, ale również ta osoba, której zdolność do czynności prawnych jest ograniczona bądź osoba, która zdolności do czynności prawnych nie posiada (…). Ogólnie w rozumieniu art. 10 ust. 7–9 CEIDG w zw. z art. 96 KC przez osobę uprawnioną należy rozumieć podmiot, którego umocowanie do działania w imieniu przedsiębiorcy opiera się na ustawie (przedstawicielstwo ustawowe) bądź na oświadczeniu reprezentowanego przedsiębiorcy (pełnomocnictwo). Wykładnia powołanych przepisów prowadzi do ogólnej konkluzji, że osobą uprawnioną do dokonania wpisu do CEIDG może być zarówno umocowany pełnomocnik, jak i przedstawiciel ustawowy, którym w określonych przepisami prawa przypadkach może być rodzic, kurator czy opiekun (…) w CEIDG obecnie znajdują się cztery wpisy małoletnich dzieci (status ‘aktywny’). Dwa wpisy posiadają kobiety i dwa wpisy mężczyźni. Wszyscy małoletni są wspólnikami spółki cywilnej i wykonują działalność gospodarczą wyłącznie na podstawie umowy spółki cywilnej. Przeważająca działalność gospodarcza, którą wykonują małoletni, to działalność określona według kodów PKD jako: 46.69.Z (sprzedaż hurtowa pozostałych maszyn i urządzeń), 46.90.Z (sprzedaż hurtowa niewyspecjalizowana) oraz 68.10.Z (kupno i sprzedaż nieruchomości na własny rachunek)”.

Z kolei pismem nr BM-II.015.258.2020 z 1.06.2020 r. Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii wskazało pięć działalności zarejestrowanych na osoby małoletnie (3 kobiety i 2 mężczyzn). Przeważająca działalność gospodarcza, którą wykonują małoletni, to działalność określona według kodów PKD jako: 46.69.Z (sprzedaż hurtowa pozostałych maszyn i urządzeń), 46.90.Z (sprzedaż hurtowa niewyspecjalizowana), 47.19.Z (pozostała sprzedaż detaliczna prowadzona w niewyspecjalizowanych sklepach), 68.10.Z (kupno i sprzedaż nieruchomości na własny rachunek). Natomiast na pytanie, czy CEIDG dopuszcza rejestrację osoby fizycznej niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych za pośrednictwem przedstawiciela ustawowego, ministerstwo udzieliło odpowiedzi, że „Technicznie jest to możliwe, ale po uprzednim zgłoszeniu sprawy do Ministerstwa Rozwoju”.

Natomiast pismem nr BM-II.015.279.2022 z 1.06.2022 r. Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii wskazało, że zarejestrowanych jest 20 działalności małoletnich (14 aktywnych i 6 zawieszonych), w tym 10 kobiet i 10 mężczyzn. Przeważająca działalność gospodarcza, którą wykonują małoletni, to działalność określona według kodów PKD jako: 47.91.Z (sprzedaż detaliczna prowadzona przez domy sprzedaży wysyłkowej lub Internet) – 4 małoletnich; 95.11.Z (naprawa i konserwacja komputerów i urządzeń peryferyjnych) – 2 małoletnich; 68.10.Z (kupno i sprzedaż nieruchomości na własny rachunek) – 2 małoletnich, 96.02.Z (fryzjerstwo i pozostałe zabiegi kosmetyczne) – 2 małoletnich; 55.20.Z (obiekty noclegowe turystyczne i miejsca krótkotrwałego zakwaterowania) – 2 małoletnich; 47.82.Z (sprzedaż detaliczna wyrobów tekstylnych, odzieży i obuwia prowadzona na straganach i targowiskach) – 1 małoletni; 81.21.Z (niespecjalistyczne sprzątanie budynków i obiektów przemysłowych) – 1 małoletni; 47.99.Z (pozostała sprzedaż detaliczna prowadzona poza siecią sklepową, straganami i targowiskami) – 1 małoletni, 02.40.Z (działalność usługowa związana z leśnictwem) – 1 małoletni; 49.41.Z (transport drogowy towarów) – 1 małoletni; 59.12.Z (działalność postprodukcyjna związana z filmami, nagraniami wideo i programami telewizyjnymi) – 1 małoletni; 62.01.Z (działalność związana z oprogramowaniem) – 1; 56.10.B (ruchome placówki gastronomiczne) – 1 małoletni. Ponadto na pytanie 3. i 4. ministerstwo wskazało, że przepisy prawa powszechnie obowiązującego w Polsce nie zabraniają rejestracji w CEIDG osoby fizycznej nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych za pośrednictwem przedstawiciela ustawowego. Prawem do rejestracji w CEIDG dysponują także osoby, których zdolność do czynności prawnych jest ograniczona. Wpisu do CEIDG dokonuje wówczas uprawniony przedstawiciel ustawowy takiej osoby.

Małoletni nie są objęci zakazem prowadzenia działalności gospodarczej

Pismem z BM-II.015.564.2024 z 3.12.2024 r. Ministerstwo Rozwoju i Technologii wskazało, że „zarówno art. 431 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, dalej: „KC”, jak i aktualnie art. 3 ustawy z 6 marca 2018 r. „PrPrzed”, nie zawierają wymogu, aby przedsiębiorca będący osobą fizyczną posiadał pełną zdolność do czynności prawnych. Art. 4 ust 1 PrPrzed nie uzależnia statusu przedsiębiorcy od posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych. Osoba małoletnia nie jest zatem objęta zakazem prowadzenia działalności gospodarczej. Kryterium posiadania zdolności do czynności prawnych „KC” wprowadził rozróżnienie na osoby fizyczne:

– nieposiadające zdolności do czynności prawnych (tj. osoby, które nie ukończyły lat trzynastu oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie – art. 12 KC);

– posiadające ograniczoną zdolność do czynności prawnych (tj. małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście i osoby ubezwłasnowolnione częściowo – art. 15 KC);

– posiadające pełną zdolność do czynności prawnych (tj. z chwilą uzyskania pełnoletniości – art. 10 i art. 11 KC).

Prawo cywilne nie uzależnia możliwości bycia przedsiębiorcą od wieku ani innych okoliczności wpływających na zdolność do czynności prawnych. Oznacza to jednak, że małoletni muszą być reprezentowani podczas dokonywania czynności dotyczących przedsiębiorstwa przez opiekuna prawnego albo inną wyznaczoną do tego osobę. Przedstawicielem małoletniego może być rodzic, kurator, opiekun bądź zarządca. Przedsiębiorcą może być osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych z przyczyn naturalnych (np. osoba nieletnia) lub z innych powodów (np. ubezwłasnowolnienia). W jej imieniu i na jej rachunek działalność gospodarczą mogą prowadzić przedstawiciele ustawowi lub kurator. Wniosek o wpis do CEIDG w przypadku osób małoletnich musi złożyć ich przedstawiciel ustawowy. Dodatkowo na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu konieczna jest zgoda sądu opiekuńczego. Wpis do CEIDG małoletniego (wniosek o wpis do CEIDG) może zostać dokonany, jeśli jego dokonanie wynika z postanowienia sądu, np. gdy osoba małoletnia nabyła w drodze spadku przedsiębiorstwo, udział w spółce cywilnej i z postanowienia sądu wynika obowiązek wpisania małoletniego do CEIDG. Ponadto ministerstwo wskazało, że na dzień 1 listopada 2024 r. jest zarejestrowanych 129 działalności osób nieposiadających pełnej zdolności do czynności prawnych. Z kolei aktywnych niepełnoletnich przedsiębiorców jest 89, w tym 66 mężczyzn i 23 kobiety.

Na podstawie informacji uzyskanych od Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii / Ministerstwa Rozwoju i Technologii stwierdzić należy, że organy administracji publicznej interpretują przepisy definiujące pojęcie przedsiębiorcy „w duchu swobody wykonywania działalności gospodarczej”. Dopuszczają one możliwość uzyskania wpisu do CEIDG przez osobę niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych, która warunkowana jest co do zasady współdziałaniem przedstawiciela ustawowego lub zgodą sądu.

Podkreślić należy, że zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRO) przedstawiciele ustawowi nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo (w przypadkach wskazanych w art. 6401 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego) sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. Miernikiem czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu jest ciężar gatunkowy dokonywanej czynności, jej skutki w sferze majątku małoletniego, wartość przedmiotu danej czynności oraz szeroko pojęte dobro dziecka i ochrona jego interesów życiowych. Przykładowo, w wyroku z 3 kwietnia 2007 r., II UK 178/06, Sąd Najwyższy uznał, że umowa dzierżawy zawarta bez zgody sądu opiekuńczego przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych jest nieważna jako przekraczająca zakres zwykłego zarządu i nie podlega konwalidacji na podstawie art. 18 KC. Oznacza to, że zgoda sądu opiekuńczego jest niezbędna dla ważności czynności prawnych o charakterze zobowiązująco-rozporządzającym podejmowanych w ramach działalności gospodarczej małoletniego i wymagana byłaby do każdej podejmowanej czynności. Prowadzenie działalności gospodarczej przez osoby małoletnie może być zatem utrudnione, co wiąże się z koniecznością dokonywania czynności prawnych w zakresie zwykłego zarządu przez przedstawicieli ustawowych lub zgody sądu na dokonanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu przez rodziców małoletniego albo wyrażenie przez nich zgody na dokonanie takiej czynności przez małoletniego.

Pozostaje zatem pytanie, czy w innych krajach UE osoby niepełnoletnie mogą skutecznie i samodzielnie prowadzić działalność gospodarczą?

Na gruncie prawa niemieckiego na podstawie § 112 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) przedstawiciel ustawowy może za zgodą sądu rodzinnego upoważnić małoletniego do samodzielnego prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd musi rozważyć przy tym, czy osoba posiadająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych jest w stanie działać w ramach działalności zarobkowej jak osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Bada on również, czy małoletni posiada wiedzę i umiejętności wymagane do prowadzenia określonej działalności gospodarczej.

Zaznaczyć jednak należy, że skuteczne upoważnienie osoby małoletniej do samodzielnego prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie § 112 BGB nie stanowi wyłączenia spod opieki rodzicielskiej w rozumieniu § 1626 BGB i nast. Prawo do występowania w charakterze przedstawiciela ustawowego wynikające z § 1629 BGB ustęp 1, zdanie 1 ulega wprawdzie zawieszeniu w przypadku wszystkich czynności prawnych, które niosą za sobą samodzielne prowadzenie działalności zarobkowej przez małoletniego. Niemniej jednak przedstawiciel ustawowy ma obowiązek śledzić sytuację materialną małoletniego, przynajmniej w zarysie, i uzyskać zgodę sądu rodzinnego na cofnięcie upoważnienia w przypadku nie tylko nieznacznych zagrożeń.

Ponadto podkreślić należy, że małoletni, w myśl § 112 BGB w związku z § 106 BGB, to osoba posiadająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych, która ukończyła siódmy rok życia, ale nie ukończyła jeszcze osiemnastego roku życia. Przedmiotowy przepis nie ma zastosowania do osoby niezdolnej do czynności prawnych zgodnie z § 104 BGB, tj. osoby, która nie osiągnęła wieku siedmiu lat lub znajduje się w stanie patologicznego zaburzenia aktywności umysłowej, które wyklucza określenie wolnej woli, chyba że stan ten ma charakter tymczasowy. Oświadczenie woli osoby niezdolnej do czynności prawnych jest nieważne (§ 105 ustęp 1 BGB), zatem wykluczona jest częściowa zdolność do czynności prawnych ustalona na podstawie upoważnienia i zgody sądu rodzinnego. Ma to zastosowanie niezależnie od tego, czy osoba niezdolna do czynności prawnych nie ukończyła jeszcze siódmego roku życia (§ 104 nr 1 BGB), czy też znajduje się w stanie tylko przejściowej niepoczytalności, wykluczającym swobodne określenie woli (§ 104 nr 2 BGB).

Natomiast na gruncie prawa czeskiego, poza przyznaniem małoletniemu zdolności do nabywania praw i obowiązków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, drugim sposobem na prowadzenie działalności gospodarczej w Czechach przez osobę małoletnią jest przyznanie jej przez sąd pełnej zdolności do czynności prawnych na mocy art. 37 Kodeksu cywilnego (Občanský zákoník). Uzyskując pełną zdolność do czynności prawnych, małoletni staje się w pełni zdolny do samodzielnego działania we wszystkich sprawach, w tym do samodzielnego prowadzenia działalności gospodarczej. Pełna zdolność do czynności prawnych może zostać przyznana tylko wtedy, gdy małoletni ukończył 16 lat i uzyskał zaświadczenie, że jest w stanie samodzielnie się utrzymać i prowadzić własne sprawy. Przedstawiciel ustawowy małoletniego musi przy tym wyrazić zgodę na przyznanie pełnej zdolności do czynności prawnych osoby małoletniej. Przyznanie zdolności do czynności prawnych nie zastępuje jednak warunku osiągnięcia określonego wieku, jeżeli dla wykonywania określonej działalności gospodarczej przewidziany jest wiek minimalny. Tym samym, jeżeli prowadzenie określonej działalności gospodarczej jest uzależnione od osiągnięcia minimalnego wieku, dana osoba małoletnia musi osiągnąć ten wiek niezależnie od tego, czy osiągnęła już pełną zdolność do czynności prawnych.

Mając na uwadze powyższe, uznać należy, że na gruncie prawa polskiego jeżeli konkretne przepisy nie wymagają od przedsiębiorcy spełnienia określonych warunków (np. w zakresie działalności koncesjonowanej), to osoba małoletnia może podjąć działalność gospodarczą, w tym działalność e-commerce. Prowadzenie działalności gospodarczej przez małoletnich może być jednak utrudnione, co wiąże się z koniecznością dokonywania czynności prawnych w zakresie zwykłego zarządu za pośrednictwem lub za zgodą przedstawiciela ustawowego albo zgodą sądu na dokonanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu przez rodziców małoletniego, albo wyrażenie przez nich zgody na dokonanie takiej czynności przez małoletniego.

W celu skutecznego i samodzielnego prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby małoletnie zasadne jest wprowadzenie do polskiego porządku prawnego rozwiązań podobnych do przyjętych w ustawodawstwie czeskim lub niemieckim. W myśl pierwszej propozycji przedstawiciel ustawowy mógłby za zgodą sądu upoważnić małoletniego do samodzielnego prowadzenia działalności gospodarczej. W myśl propozycji drugiej warto poddać pod rozwagę dopuszczalność uzyskania przez małoletniego, za zgodą sądu, pełnej zdolności do czynności prawnych. Przedmiotowe rozwiązania umożliwiałyby sądowi indywidualne rozważanie okoliczności przedsięwzięć planowanych przez osoby niepełnoletnie oraz decydowanie, czy w konkretnym stanie faktycznym osoby takie dysponują wystarczającą wiedzą, doświadczeniem oraz przygotowaniem do działania w życiu gospodarczym tak jak osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Opracowanie zostało przygotowane na podstawie badań naukowych prowadzonych w ramach Centrum Interdyscyplinarnych Badań nad Prawem Uniwersytetu Gdańskiego. Publikacja jest jednym z rezultatów grantu naukowego Nr BPN/BIL/2021/1/0033 w ramach projektu naukowego pt. „Legal conditions for doing business with minors in the Czech Republic”, finansowanego przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej (NAWA). Projekt naukowy realizowany był w ramach programu wymiany osobowej studentów i naukowców w ramach współpracy bilateralnej. Kierownik projektu: dr hab. Hanna Wolska, prof. UG. Ponadto opracowanie odnosi się do projektu badawczego (wniosku) pt. „Minderjährige Unternehmer in Polen und Deutschland. Zwei Rechtsordnungen, drei Perspektiven: Wirtschaftsrecht, Arbeitsrecht, Finanzrecht / Małoletni przedsiębiorcy w Polsce i Niemczech. Dwa porządki prawne, trzy perspektywy: prawo gospodarcze, prawo pracy, prawo finansowe”, złożonego do konkursu uproszczonego Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki.