Tomasz Zalega
Źródło: Freepik
W monografii poświęconej srebrnym singlom przekonuję, że osoby te są aktywnymi konsumentami, którzy bardziej niż wcześniejsze pokolenia osób starszych dążą do zaspokojenia swoich potrzeb. Oznacza to, że starość nie musi oznaczać zmniejszenia potencjału konsumpcyjnego, a jedynie jego częściową modyfikację. Staram się dowieść, że samotnej starości towarzyszy czasami wzrost aktywności inspirujących do konsumpcji powiązanej z tożsamością, zgodnie z tzw. renesansem tożsamościowym, polegającym na odnowieniu działalności intelektualnej wywołanej zmianami życiowymi typowymi dla okresu pomłodościowego.
Wiek XXI charakteryzuje się istotnymi zmianami w strukturze demograficznej wielu społeczeństw. Malejące wskaźniki przyrostu naturalnego oraz wydłużająca się średnia długość życia ludzi powodują, że wzrasta odsetek osób w wieku poprodukcyjnym w ogólnej liczbie ludności. Dotyczy to w dużym stopniu bogatych krajów Europy, jednak staje się także widoczne w Polsce. Niewątpliwie udział ludności w wieku 65 lat i więcej w strukturze ludności w Polsce będzie się nadal zwiększał. Zaobserwowałem, że zarówno starość, jak i proces starzenia się społeczeństwa stały się tematami medialnymi „wdzięcznymi i niewdzięcznymi” równocześnie. Z jednej strony chętnie podejmowanymi, bo aktualnymi i wielowątkowymi, z drugiej trudnymi i poważnymi w świecie zarezerwowanym dla młodości. Skłoniło mnie to do przeprowadzenia pierwszych badań wśród seniorów w latach 2014–2015 w dziesięciu miastach Polski o zróżnicowanej liczbie ludności oraz wielkości. Skoncentrowałem się wówczas na uchwyceniu jakości życia osób starszych i pomyślnego starzenia. Dokonując krytycznej analizy literatury przedmiotu zauważyłem, że w polskim piśmiennictwie nie analizowano konsumpcji i zachowań konsumenckich srebrnych singli. W badaniach samotnych osób starszych badacze koncentrowali się przeważnie na salutogenezie, poczuciu koherencji, ageizmie, sensie życia, zachowaniach suicydalnych, pomyślnym starzeniu się czy aktywności jako elemencie jakości życia osób starszych. Zachęciło mnie to do przeprowadzenia badań wśród samotnych osób starszych, z położeniem nacisku na aspekty związane z ich rozporządzalnymi dochodami, strukturą konsumpcji i zachowaniami konsumenckimi. Badania te przeprowadziłem w latach 2018-2022. Dzięki nim chciałem wypełnić lukę w polskim piśmiennictwie w obszarze konsumpcji i zachowań konsumenckich samotnych osób starszych jako konsumentów, poprzez dostrzeżenie ich potencjału ekonomicznego. Starałem się dowieść, że samotna starość nabiera w dzisiejszych czasach nowego znaczenia, jako kwitnący okres odnowy, w którym samotni seniorzy mają czas i zasoby, aby zaangażować się w różne obszary działania, które nie były możliwe w okresie ich dojrzewania lub dorosłości.
W wielu krajach na świecie istniała przez wieki olbrzymia kulturowa presja przeciwko singielstwu. Już na początku Starego Testamentu, w Księdze Rodzaju, czytamy: „Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam, uczynię mu zatem odpowiednią dla niego pomoc”. Z kolei w IV wieku p.n.e. Arystoteles pisał, że „osoba, która żyje osobno i jest samowystarczalna, musi być bestią lub Bogiem”. Natomiast w XIX w. w Stanach Zjednoczonych Ameryki i Wielkiej Brytanii drukowano broszury ostrzegające przez życiem w pojedynkę. Dowodzono w nich, że samotni mężczyźni stają się samolubni i podatni na rozbuchane impulsy, natomiast kobietom żyjącym w pojedynkę przypisywano cierpienie na depresję oraz częste popadanie w histerię. Dopiero od drugiej połowy lat 90. XX w. w wielu krajach europejskich, zwłaszcza w krajach skandynawskich, i w nieco mniejszym stopniu w Stanach Zjednoczonych Ameryki zaczęto pozytywnie postrzegać singli. Niewątpliwie można wnioskować, że w XXI w. jesteśmy świadkami singielskiej rewolucji. Życie w pojedynkę przestało być aberracją i stało się pełnoprawną alternatywą wobec rodziny.
Singlizacja jest traktowana jako alternatywa wobec małżeństwa i oznacza życie w pojedynkę. Natomiast przez „srebrnych singli” definiuję w monografii osoby w wieku 65 lat i więcej żyjące samotnie z własnego wyboru (prowadzące jednoosobowe gospodarstwo domowe lub samodzielne mieszkanie), z przyczyn losowych (wdowa, wdowiec) bądź które powróciły do samotnego życia (rozwiedzeni, porzuceni, opuszczeni). Osoby te charakteryzują się przeważnie brakiem obowiązków rodzicielskich, posiadają niezależność finansową, legitymują się najczęściej wykształceniem wyższym lub średnim, posiadają liczne grono przyjaciół i znajomych, są silnie skupione na sobie i swoich potrzebach oraz cechuje je określony styl życia, w którym realizują indywidualne wartości i wzorce relacji. Ponadto w monografii przyjąłem, że osoby żyjące w pojedynkę nie mogą pozostawać w nieformalnych związkach typu LAT (pary mieszkające osobno) i związkach na odległość, natomiast ewentualne związki miłosno-uczuciowe (związki w rozumieniu relacji „romantycznej”) nie mogą mieć trwałego charakteru. Definicja ta wyklucza zatem osoby starsze pozostające w stałym związku hetero– lub homoseksualnym i zawęża grupę „samotnych osób starszych”, pozwalając prowadzić ujednolicenie w badaniach.
Z kolei przez singlizm należy rozumieć stereotypizację, stygmatyzację i dyskryminację osób żyjących w pojedynkę, niezależnie od tego, czy są rozwiedzione, owdowiałe czy samotne z wyboru. Chociaż osoby pozostające w związku małżeńskim mogą czuć się marginalizowane, to wspomniane uczucie nie jest przykładem singlizmu. Co więcej, wszelkie uprzedzenia doświadczane przez osoby pozostające w związku małżeńskim nie są równoznaczne z uprzedzeniami i dyskryminacją osób samotnych.
Prace eksperymentalne przeprowadzone głównie w Stanach Zjednoczonych wykazały, że w porównaniu z osobami będącymi w związkach małżeńskich, osoby samotne są postrzegane przez innych jako gorsi współlokatorzy pod względem czystości i niezawodności, mniej przyjaźni i godni zaufania, bardziej samotni i nieszczęśliwi, a także bardziej podatni na różnego rodzaju choroby. Te negatywne stereotypy są jeszcze bardziej widoczne w odniesieniu do starszych singli, których wiek przekracza 50. rok życia. Ponadto osoby będące w związkach małżeńskich postrzegały samotnych seniorów jako osoby o niższym poziomie ekstrawersji, ugodowości, sumienności, towarzyskości, atrakcyjności fizycznej, poczuciu własnej wartości i satysfakcji z życia, a wyższe pod względem neurotyczności i otwartości na doświadczenia. Nowe badania dowodzą, że singlizm może być w rzeczywistości bardzo niebezpieczny, wręcz zagrażający życiu osoby samotnej. Znana amerykańska profesor anglistyki Joan DelFattore wykazała na swoim przykładzie występowanie singlizmu w systemie opieki zdrowotnej, udowadniając, że stereotypy dotyczące osób samotnych, zwłaszcza starszych, mogą skutkować wyniszczającym, niedostatecznym leczeniem pacjentów chorych na raka. Z badań przeprowadzonych przez autorkę wynika, że ryzyko operacji lub radioterapii u pacjentów chorych na raka jest większe, jeśli są obecnie w związku małżeńskim, niż gdyby byli rozwiedzeni, w separacji, owdowiali lub nigdy nie byli w związku małżeńskim. Z kolei S.A. Marotta i K. Ladin udokumentowały uprzedzenia lekarzy wobec osób rozwiedzionych i samotnych osób starszych w ocenie, kto zasługuje na przeszczep ratujący życie, osoba samotna czy osoba będąca w związku małżeńskim. Badaczki znalazły dowody na stronniczość lekarzy wobec osób samotnych lub pozostających w związkach nieformalnych. Zarówno osoby samotne, jak i pacjenci rozwiedzeni byli postrzegani jako osoby posiadające mniej trwałe i adekwatne wsparcie społeczne niż osoby pozostające w związku małżeńskim. Pacjenci – seniorzy rozwiedzeni lub samotni – byli również postrzegani jako osoby mniej zasługujące na przeszczep i z tego powodu rzadziej umieszczano je na liście oczekujących na ten zabieg. Badania te stały się impulsem do utworzenia w czasopiśmie „The American Journal of Bioethics” forum poświęconego właściwym podstawom decyzji o przeszczepie.
Starość jest tym etapem, w którym akceptację i satysfakcję z życia warunkują w znacznej mierze wcześniejsze decyzje, przeszłość człowieka i sposób życia w minionych latach. Ta prawidłowość odnosi się do całości życia rodzinnego. Rozwój każdej osoby starszej, w tym żyjącej samotnie, uzależniony jest poniekąd od sposobu, w jaki poradziła ona sobie z trzema zadaniami rozwojowymi charakterystycznymi dla ostatniej fazy teorii cyklu rodziny: umiejętnym rozwiązaniem problemu przejścia na emeryturę, które wiąże się z odnalezieniem poczucia zadowolenia w dziedzinach innych niż praca zawodowa; pogodzeniem się z obniżeniem się sprawności fizycznej oraz przyjęciem do wiadomości i zaakceptowaniem nieuchronności śmierci.
Do niedawna samotni seniorzy postrzegani byli jako grupa charakteryzująca się zmniejszonymi potrzebami konsumpcyjnymi, niskim poziomem aktywności oraz dochodów. Jednakże osoby w starszym wieku wnoszą istotny wkład w życie społeczno-gospodarcze jako członkowie rodzin, pracownicy, wolontariusze czy konsumenci (tzw. silver economy). Podkreślić warto, że transfery międzypokoleniowe w postaci wsparcia finansowego, poświęconego czasu, wsparcia emocjonalnego płyną właśnie od pokolenia starszego do młodszego, podczas gdy pomoc płynąca w odwrotnym kierunku jest dużo mniejsza. Z przytoczonych względów, samotni seniorzy to nie tylko ważny podmiot konsumpcji, ale także istotny podmiot badawczy. W sferze konsumpcji zwiększający się udział starszych singli i ich emancypacja ekonomiczna w istotny sposób wpływają zarówno na poziom, jak i strukturę konsumpcji. Rozwój systemów zabezpieczenia na starość w postaci rozbudowanych systemów emerytalno-rentowych sprawia, że starsi ludzie dysponują nie tylko dużą ilością czasu wolnego, lecz także coraz większą ilością środków finansowych, które w dużym stopniu przeznaczają na bieżącą konsumpcję. Kolejnym ważnym determinantem przemian w strukturze tej grupy osób jest zmiana ich stylu życia. Dynamiczny rozwój medycyny i racjonalizacja trybu życia sprawiają, że osoby starsze żyjące w pojedynkę próbują opóźnić upływ czasu i „oszukać naturę”, starając się upodobnić w niektórych swoich zachowaniach (np. w sposobie ubierania się, spędzania czasu wolnego) do młodszych pokoleń. Ma to bezpośrednie przełożenie na zachowania nabywcze tej grupy osób w procesie podejmowania decyzji konsumenckich i stanowi podstawę do rozwoju makrotrendu zwanego w literaturze przedmiotu odmładzającym się społeczeństwem. Dotychczas obowiązujący stereotyp starszej osoby samotnej jako człowieka wyalienowanego społecznie i biednego zaczyna powoli ustępować obrazowi czynnego oraz zainteresowanego aktywnym życiem człowieka i konsumenta, który podchodzi do życia bardziej hedonistycznie, próbując zaspokoić odczuwane potrzeby. Dlatego też osoby starsze żyjące w pojedynkę są coraz częściej traktowane jako ważny segment rynku.
Osoby starsze, w tym żyjące samotnie, wykazują inne uwarunkowania procesu zakupowego niż pozostałe grupy wiekowe. Jest to spowodowane wspólnymi dla danej generacji doświadczeniami i wartościami, które są źródłem postaw i stylów życia. Do niedawna „starszy konsument”, pomimo swojej aktywności konsumenckiej na rynku, był opisywany jako mało atrakcyjny podmiot gospodarczy, słabo wykształcony, schorowany, niedołężny, biedny i pozbawiony chęci do życia. Obraz ten może dotyczyć niektórych grup seniorów, zwłaszcza tych w wieku sędziwym, jednak jako obraz grupy nie jest on już prawdziwy. Naturalna ze względu na proces starzenia się organizmu jest zmiana stylu konsumpcji również w obrębie tej grupy, jak również stopniowe zmiany zachowań konsumpcyjnych podczas przejścia z jednej podgrupy do kolejnej. Im starsza grupa, tym mniejsze zadowolenie z życia, głównie z przyczyn zdrowotnych. Niewłaściwe pojmowanie osób starszych spowodowało, że rzadko oferowano starszym konsumentom produkty lub usługi opracowane bądź wprowadzane na rynek w celu zaspokojenia ich potrzeb i oczekiwań. Niemniej od przeszło dwóch dekad powoli sytuacja ta zaczyna się zmieniać. W obecnych debatach coraz częściej kładzie się nacisk na lepsze zrozumienie życiowych doświadczeń starszych konsumentów, zwłaszcza tych żyjących w pojedynkę, poprzez poznanie ich realnych potrzeb oraz dostosowanie konkretnej oferty produktowej dla tego segmentu konsumentów.
Analizując zachowania nabywcze osób starszych, zwłaszcza samotnych seniorów, można zaobserwować zjawisko tzw. stereotypizacji zachowań tego segmentu konsumentów. Jest to skorelowane z założeniami dotyczącymi ich niskich miesięcznych rozporządzalnych dochodów, zapotrzebowaniem na produkty o wysokiej użyteczności (nie estetyce) czy swoistej technofobii. Wiąże się to z brakiem uwzględnienia ich potrzeb i cech percepcji bądź też nieumiejętnym dedykowaniem produktów i usług zdefiniowanych dla ich grupy wiekowej. Samotne osoby starsze, ceniąc możliwości zaspokajania własnych potrzeb, nie identyfikują pewnych grup produktów i usług jako skierowanych do nich, gdyż często postrzegają siebie jako młodszych i sprawniejszych niż są w rzeczywistości. Z tego też powodu pewne produkty i usługi adresowane głównie do osób starszych są często niechętnie przez nich nabywane.
Jednym z istotnych aspektów zachowań konsumenckich, na które ma wpływ proces starzenia się, jest sposób, w jaki jednostki przetwarzają informacje. Wraz z wiekiem zmniejszają się zdolności przetwarzania poznawczego, co z kolei rzutuje na podejmowanie decyzji przy zakupie produktów i usług. Kolejnym obszarem zachowań konsumenckich, na który ma wpływ starzenie się człowieka, są preferencje produktowe. Starsi konsumenci mają zwykle inne preferencje dotyczące produktów niż młodsi, ponieważ częściej cenią sobie ich funkcjonalność, jakość i trwałość niż estetykę i markę. Preferują również produkty, które zaspokajają ich potrzeby, takie jak zdrowie i dobre samopoczucie. Ponadto starzenie się człowieka wpływa na sposób, w jaki ludzie oceniają i używają produktów. Starsi konsumenci są przeważnie bardziej selektywni w ocenach produktów, koncentrując się na cechach odpowiadających ich potrzebom i ignorując nieistotne informacje. Mają także tendencję do wykorzystywania produktów, przedkładając ich bezpieczeństwo i łatwość obsługi nad nowatorstwo i innowacyjność. Ponadto wraz z wiekiem obserwuje się wyraźny wzrost korzystania z lokalnych sklepów i targowisk osiedlowych oraz przyjemności czerpanej z zakupów.
Na podstawie informacji uzyskanych od srebrnych singli wykazałem, że samotni seniorzy w wieku sędziwym dokonują zakupów rzadziej aniżeli respondenci w wieku starczym, a zwłaszcza w wieku podeszłym. Na podstawie analizy materiału badawczego można wnioskować, że zamożniejsi konsumenci w mniejszym stopniu niż ci biedniejsi ulegają wszelkiego rodzaju promocjom organizowanym przez jednostki handlu detalicznego. Konsumenci kierujący się tą zasadą przed dokonaniem ostatecznego zakupu produktów lub usług, poszukując promocji i wykorzystując okazje, porównują ceny interesujących ich produktów (m.in. poprzez wykorzystanie przeglądarek internetowych). Respondenci zamożni (dysponujący miesięcznymi rozporządzalnymi dochodami przekraczającymi 5000 zł), na ogół legitymujący się wyższym wykształceniem, nie lubią przepłacać, zaś ich decyzje zakupowe są przemyślane, nie są wynikiem nieustannie podsycanych przez media emocji. Kupują przeważnie produkty, które w danym momencie są im potrzebne, nie kierując się wyłącznie ich niską ceną. Kalkulują zatem czas i koszt dojazdu do danego sklepu w celu określenia opłacalności danej promocji. Dodatkowo dla tej grupy respondentów duże znaczenie ma jakość produktu w stosunku do jego ceny, a także funkcjonalność produktu i jego skład (zwłaszcza w odniesieniu do produktów żywnościowych). Z tych też powodów zamożniejsi srebrni single w sposób bardziej świadomy aniżeli biedniejsi i słabiej wykształceni samotni seniorzy podejmują decyzje zakupowe. Można w tym miejscu pokusić się o stwierdzenie, że osobom o niższym poziomie wykształcenia więcej trudności sprawia prawidłowa analiza oraz ocena ofert, które umyślnie są tworzone przez producentów w zawiły i mało przejrzysty sposób.
Biorąc pod uwagę miejsca dokonywania zakupów produktów, w zależności od płci respondentów można dostrzec występowanie pewnych różnic. Samotne seniorki chętniej niż samotni seniorzy robiły zakupy na targowiskach, w sklepach osiedlowych, dyskontach oraz supermarketach lub hipermarketach. Z kolei mężczyźni częściej robili zakupy na bazarkach i osiedlowych targowiskach. Natomiast galerie handlowe jako miejsce robienia zakupów były w równym stopniu preferowane przez kobiety jak i mężczyzn. Poziom wykształcenia i zamożność samotnych osób starszych nie wpływają na częstotliwość robienia zakupów.
Realizując zakupy produktów nieżywnościowych, osoby starsze żyjące w pojedynkę najczęściej odwiedzały super– i hipermarkety oraz sklepy i salony zlokalizowane w galeriach handlowych. W sklepach wielkopowierzchniowych samotni seniorzy najczęściej kupowali środki czystości i kosmetyki, natomiast w galeriach handlowych odzież i obuwie, sprzęt AGD i RTV oraz książki i prasę. Z kolei w przypadku asortymentu nieżywnościowego mniej popularne wśród samotnych seniorów okazały się sklepy osiedlowe oraz targowiska i bazary. Niewielki odsetek respondentów kupował na bazarkach i targowiskach najczęściej środki czystości oraz odzież i obuwie, a w sklepach osiedlowych wyroby tytoniowe i napoje bezalkoholowe.
Należy odnotować, że srebrni single jako konsumenci często stosują strategię zakupową definiowaną pojęciem „satisficing”, w myśl której dokonują zakupu produktów satysfakcjonujących ich, ale bez dokonywania działań prowadzących do maksymalizacji zadowolenia. Inaczej sytuacja wygląda w zakresie użytkowania produktów. W tym obrębie samotni seniorzy dążą do maksymalizacji satysfakcji.
Samotne osoby starsze ulegają nowym trendom konsumenckim, a zwłaszcza takim, jak: zrównoważona konsumpcja, sprytne zakupy, wirtualizacja konsumpcji, domocentryzm i etnocentryzm konsumencki. Ponadto w nieco mniejszym stopniu niż młodsze pokolenia srebrni single ulegają trendom zakupowym, takim jak showrooming i webrooming.
Z przeprowadzonego badania wynika, że samotnych seniorów można uznać za aktywnych konsumentów. Pozytywny bądź negatywny stosunek do robienia zakupów jest determinowany wiekiem, poziomem wykształcenia i zamożnością badanych samotnych seniorów. Zakupy sprawiają dużą lub bardzo dużą przyjemność osobom w wieku podeszłym, przeważnie kobietom, posiadającym wykształcenie średnie lub wyższe, dysponującym miesięcznym rozporządzalnym dochodem powyżej 3500 zł. Przy zakupie produktów żywnościowych srebrni single dużą wagę przywiązują do ceny, jakości i promocji, natomiast są mniej wrażliwi na modę i chęć wyróżnienia się. Z kolei przy zakupie produktów rynkowych większą wagę przywiązują do jakości produktów aniżeli do ich ceny. Samotne osoby starsze zakupy produktów żywnościowych robią najczęściej na bazarach i targowiskach, w sklepach osiedlowych i dyskontach, natomiast zakupy produktów nieżywnościowych w sklepach wielkopowierzchniowych oraz sklepach i salonach zlokalizowanych na terenie galerii handlowych.
Zaprezentowane wyniki badań zarysowują obraz srebrnych singli jako aktywnych konsumentów, którzy bardziej niż wcześniejsze pokolenia osób starszych dążą do zaspokojenia swoich potrzeb. Dowodzi to jednoznacznie, że starość nie musi oznaczać zmniejszenia potencjału konsumpcyjnego, a jedynie jego częściową modyfikację. Ponadto zaprzecza panującemu obecnie nieprawdziwemu stereotypowi „biednego i biernego” samotnego seniora. Współcześni srebrni single są coraz bardziej kreatywni, wykorzystując w swoim codziennym życiu zdobycze postępu technicznego, co w konsekwencji rzutuje na ich postawy i zachowania konsumenckie. Samotne osoby starsze coraz częściej dbają o stan zdrowia, wpisując się tym samym w proces „aktywnego starzenia się”. Zdają sobie sprawę z tego, że starość dobrze spożytkowana może realizować ambicje, dawać poczucie spełnienia i pewności siebie. Konsekwencją takiego myślenia jest coraz większe zainteresowanie samotnych seniorów instytucjami formalnymi i nieformalnymi, które pomagają w pomyślnym i aktywnym przeżyciu starości, takimi jak: uniwersytety trzeciego wieku, kluby seniora, koła modlitewne czy dzienne domy pomocy społecznej. Na uwagę zasługują także takie formy aktywności rekreacyjnej jak: turnusy w sanatoriach czy wycieczki turystyczne. Takie aktywne spędzanie wolnego czasu sprawia, że po zaprzestaniu aktywności zawodowej rozwój jest nadal możliwy w kontaktach z rówieśnikami, funkcjonowaniu w grupie, pogłębianiu zainteresowań i pasji, kształtowaniu umiejętności i kompetencji. Osoby zaangażowane w taką aktywność odczuwają satysfakcję, czują się potrzebne, a to z kolei motywuje je do dalszego działania. Można zatem powiedzieć, że aktywizacja intelektualna, psychiczna, społeczna i fizyczna osób w starszym wieku, poszerzanie wiedzy i umiejętności seniorów, angażowanie ich w różnego rodzaju działania powoduje podtrzymanie istniejących już więzi społecznych, a także rozbudzenie i rozwinięcie komunikacji międzyludzkiej.
Do delimitacji typów gospodarstw domowych srebrnych singli wykorzystałem 24 zmienne diagnostyczne charakteryzujące strukturę konsumpcji, przesłanki decyzji konsumenckich, zachowania nabywcze oraz trendy konsumenckie, w ideę których wpisują się zachowania samotnych seniorów. Końcowym etapem procesu przeprowadzania typologii konsumentów był opis wyodrębnionych typów, który został dokonany z uwzględnieniem charakterystyk takich jak: płeć, wiek, wykształcenie, miesięczny rozporządzalny dochód, ocena sytuacji finansowej oraz miejsce zamieszkania. W rezultacie udało mi się wyodrębnić cztery typy samotnych seniorów żyjących w miastach: „rozważnych i pragmatycznych”, „aktywnych entuzjastów”, „spokojnych i zachowawczych” oraz „wycofanych i niezdecydowanych”. Najliczniejszą grupę stanowią osoby starsze żyjące w pojedynkę zaliczone do typu konsumentów rozważnych i pragmatycznych, zaś najmniej liczną srebrni single zaliczeni do typu konsumentów wycofanych i niezdecydowanych.
Tekst jest streszczeniem wyników badań zawartych w monografii Tomasza Zalegi Miejscy srebrni single w Polsce. Sytuacja materialna. Konsumpcja. Zachowania konsumenckie i trendy, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2024.
Dr hab. Tomasz Zalega, profesor UW, Katedra Gospodarki Narodowej, Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego
