Marcelina Smużewska
Eugenia Piasecka-Zeylandowa. Źródło: wcpit.pl
Eugenia Jadwiga Zeylandowa urodziła się 25 lutego 1899 roku w Krakowie. Była najstarszym z pięciorga dzieci Eugeniusza Piaseckiego (1872-1947) i Gizeli Marii Szelińskiej (1877-1946). Według Doroty Mazurczak przyszła uczona miała największe osiągnięcia wśród kobiet Uniwersytetu Poznańskiego swojego czasu (Kariery akademickie kobiet w Polsce międzywojennej – Uniwersytet Poznański. Kobiety i kultura. Warszawa, DIG, t. IV, s. 135).
Rodzina Piaseckich miała tradycje lekarskie. Dziadek Wenanty Piasecki (1832-1909) wykształcił się w Pradze, zajmował się promowaniem kultury fizycznej i lecznictwem uzdrowiskowym. Od 1879 roku mieszkał w Tatrach, gdzie prowadził ośrodki wodolecznicze. Ojciec Eugenii urodził się we Lwowie, studiował w Krakowie, był teoretykiem wychowania fizycznego, narciarzem, taternikiem, działaczem harcerskim. Przed II wojną i po niej był profesorem Uniwersytetu Poznańskiego, twórcą Studium Wychowania Fizycznego przy Wydziale Lekarskim UP (później przekształconego w Akademię Wychowania Fizycznego), autorem wielu prac z dziedziny wychowania fizycznego i medycyny. Matka przyszłej lekarki pochodziła z zamożnej żydowskiej rodziny Silberfeld-Krasnik, która od pokoleń mieszkała na krakowskim Kazimierzu. Podczas wojny Gizela zmieniła nazwisko na Szelińska, którym posługiwała się także później.
Eugenia urodziła się w Krakowie, jednak jeszcze w tym samym roku Piaseccy przenieśli się do Lwowa. Ojciec objął tam posadę wykładowcy uniwersyteckiego. Uczył higieny szkolnej i wychowania fizycznego. Pracował także jako nauczyciel gimnastyki w gimnazjum. Dzieci Piaseckich rozpoczęły edukację we Lwowie, ale wraz z wybuchem I wojny światowej przeniosły się do Zakopanego. W tym samym czasie głowa rodziny pracowała w Polskim Kolegium Uniwersyteckim w Kijowie (1914-1918). Eugenia Piasecka przystąpiła do matury w 1917 roku, a po niej rozpoczęła studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1918 roku angażowała się też w pracę laboratorium chemiczno-bakteriologicznego Szpitala Czerwonego Krzyża w Zakopanem. Odbywała tam praktyki.
Eugenii nie dane było kontynuować studiów w Krakowie. Po I wojnie światowej ojciec został jednym z organizatorów Uniwersytetu Poznańskiego. Został kierownikiem Katedry Teorii Wychowania Fizycznego i Higieny Szkolnej przy Wydziale Filozoficznym UP. Piaseccy przenieśli się do Poznania, a Eugenia rozpoczęła studia chemiczne na uczelni, w której zatrudniono ojca. Wydział Lekarski UP jeszcze wtedy nie istniał. Podczas wojny polsko-bolszewickiej Eugenia Piasecka pracowała jako sanitariuszka w pociągu Czerwonego Krzyża, który służył jako mobilny szpital. W 1921 roku podjęła studia medyczne na nowo otwartym Wydziale Lekarskim UP.
Zainteresowania naukowe Eugenii nie były przypadkowe. Z jednej strony duży wpływ wywarli na nią ojciec i dziadek. Obaj zajmowali się profilaktyką i medycyną. Obserwowała zakłady medyczne dla gruźlików w Zakopanem, w którym mieszkała. Wojna spowodowała wzrost zachorowań na tę podstępną chorobę. Podczas studiów medycznych na UJ mówiło się o tym. Organizowano szkolenia dla ludności cywilnej. Nie bez znaczenia była też wspomniana praktyka w laboratorium Szpitala Czerwonego Krzyża. Placówka była przeznaczona dla chorych legionistów i znajdowała się w dawnym zakładzie wodoleczniczym w Zakopanem. Gruźlica była wtedy jeszcze jedną z najgroźniejszych chorób ludzkości, a więc wybór takiego tematu badawczego był nie tylko interesujący poznawczo, ale też miał swój ciężar gatunkowy jako problem społeczny.
Janusz Zeyland. Źródło: poznan.fandom.com/wiki
W 1924 roku Eugenia otrzymała dyplom lekarza, a po zdaniu egzaminu klinicznego tytuł „doktora wszech nauk lekarskich” (odpowiednik dzisiejszego tytułu zawodowego lekarza). W trakcie studiów była demonstratorką, a potem młodszą asystentką w Katedrze Chemii Fizycznej UP. Od 1925 roku była adiunktem w Zakładzie Mikrobiologii Lekarskiej UP, gdzie badała odkryte w 1882 roku prątki gruźlicy, zwane inaczej, na cześć ich odkrywcy, prątkami Kocha.
Przyszłego męża, Janusza Zeylanda (ur. 1897 w Poznaniu), Eugenia poznała na uczelni. Jego ścieżka edukacyjna była także zawiła, głównie przez losy wojenne. Janusz Zeyland zdał maturę w Poznaniu, studia medyczne rozpoczął w Berlinie, ale został powołany do armii niemieckiej, w której służył do 1918 roku. Potem przyłączył się jako ochotnik do Wojska Polskiego i brał udział w powstaniu wielkopolskim. Najpierw walczył na froncie północno-zachodnim, potem uczestniczył w odsieczy Lwowa, a w marcu 1921 roku dostał się do niewoli bolszewickiej. Po demobilizacji kontynuował studia na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1922 roku przeniósł się na Uniwersytet Poznański. Studia ukończył w tym samym roku co Eugenia i rozpoczął pracę w Zakładzie Anatomii Patologicznej, a od 1927 roku kontynuował ją w Klinice Pediatrii UP.
Janusz Zeyland współpracował z laboratorium Zakładu Mikrobiologii Lekarskiej UP, w którym pracowała Eugenia. Pozyskiwał stamtąd wyniki dla swoich pacjentów. Piasecka była już wówczas cenionym bakteriologiem. Ich współpraca dała efekty naukowe, ponieważ zajmowali się tym samym problemem, tylko z innej strony. Eugenia badała prątki gruźlicy, a Janusz leczył młodych pacjentów z tą chorobą. Pobrali się 16 czerwca 1926 roku w Kościele Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu i zamieszkali razem na ulicy Ratajczaka 11 w podwórzu (obecnie nr 26).
Szczególne znaczenie miał wyjazd małżonków do Paryża. Eugenia zajęła się badaniem szczepionki przeciw gruźlicy BCG (Bacille Calmette-Guérin). Preparat zawierał osłabione prątki gruźlicy bydlęcej i jak do tej pory był najczęściej podawaną szczepionką przeciw tej chorobie. Eugenia miała do niej dostęp w laboratorium mikrobiologicznym Instytutu Pasteura w Paryżu, pracując pod opieką i kuratelą prof. Jana Danysza (1860-1928). Janusz był gościem w Klinice Pediatrycznej Uniwersytetu Paryskiego u prof. Antoine Bernarda-Jeana Marfana (1858-1942). Zeylandowie przywieźli do Polski atenuowany (osłabiony) szczep prątka gruźlicy bydlęcej, który udało się uzyskać poprzez długotrwałą hodowlę na podłożu z żółci bydlęcej. Otrzymali go w darze od szefa Instytutu – Alberta Calmette’a (1863-1933).
Substancja posłużyła do dalszych badań oraz produkcji szczepionki w Polsce. Zeylandowie zorganizowali w 1928 roku pierwszy punkt szczepień przeciwgruźliczych dla dzieci. Zlokalizowany był w Poznaniu. Zaczęli popularyzować na konferencjach środowiskowych koncepcję szczepień przeciwgruźliczych sposobem Calmette’a. Eugenia ustaliła, że prątki Kocha ze szczepionki przenikają przez ścianę przewodu pokarmowego. Potwierdził to w Paryżu sam Calmette. W 1930 roku Akademia Lekarska w Paryżu przyznała małżeństwu nagrodę im. Pannetiera za wkład w badania prowadzone nad szczepionką BCG. Ich największe zasługi dotyczyły dostarczenia dowodów na jej skuteczność i bezpieczeństwo. Rok później otrzymali srebrny medal od Uniwersytetu Poznańskiego za pracę pt. Wynik 50 badań pośmiertnych dzieci szczepionych za pomocą BCG (1931).
W 1935 roku Eugenia Piasecka-Zeylandowa wydała podręcznik Bakteriologiczne rozpoznawania gruźlicy u ludzi. Odbyła też podróże naukowe do Wielkiej Brytanii, Holandii i Niemiec, by zwiedzić tamtejsze placówki zajmujące się gruźlicą. Dwa lata później uzyskała habilitację na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie w zakresie mikrobiologii lekarskiej. Venia legendi przeniesione zostało na Wydział Lekarski UP, gdzie była zatrudniona. Jak zauważyła Małgorzata Taborska, stało się to niemal dekadę później po mężu (Eugenia Piasecka-Zeylandowa – lekarz-mikrobiolog, specjalistka od prątka Kocha i walki z gruźlicą https://iderepublica.pl/znani-nieznani). Z jednej strony wynikało to z warunków międzywojennych. Kariery akademickie kobiet były jeszcze rzadkością. Z drugiej, duże znaczenie miała specyfika badań. Habilitacja z pediatrii Janusza Zeylanda opierała się na analizie statystycznej danych medycznych pacjentów z gruźlicą. Eugenia musiała dopracować warunki badań, wyselekcjonować szczepy choroby, przygotować podłoża do hodowli, zrealizować samą hodowlę, wykonać systematyczne obserwacje i analizy, a to wszystko pochłaniało mnóstwo czasu.
W 1938 roku małżeństwo Zeylandów otrzymało stypendium naukowe im. Marszałka Piłsudskiego na podróż do USA. Jak twierdzi Henryk Siciński, nie skorzystali z niego z obawy przed zbliżającą się wojną (O życiu i działalności naukowej Eugenii Piaseckiej-Zeylandowej, „Acta Medicorum Polonorum” 2018, nr 8, z. 1, s. 69).
Po zajęciu Poznania Niemcy zdecydowali się usunąć ludność, która nie zamieszkiwała tam przed 1918 rokiem. Zeylandowie trafili do obozu przesiedleńczego na Głównej w Poznaniu (Internierungslager Glowna), gdzie przebywali do 1940 roku. Później skierowano ich do Warszawy, gdzie mieli podjąć pracę w Szpitalu Wolskim. Eugenia trafiła do pracowni chemiczno-bakteriologicznej. Działały tam struktury podziemnego Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Ziem Zachodnich, odbywały się odprawy komórek państwa podziemnego i działał tajny związek „Żegota”, którego celem była pomoc ludności żydowskiej z getta. Wiosną 1941 roku przy szpitalu powstało Centralne Laboratorium Gruźlicze (CLG), nieco późnej Oddział Gruźlicy Młodzieżowej. Zarówno Eugenia, jak i Janusz byli wykładowcami na tajnych kompletach. Kontynuowali także prowadzenie badań naukowych.
Parę dni po wybuchu powstania warszawskiego mąż Eugenii pojechał do szpitala, żeby pomóc w jego ewakuacji. Został zamordowany we własnym gabinecie przez gestapowców z oddziału majora Maxa Recka (Kampfgruppe „Reinefarth”). To traumatyczne doświadczenie zaważyło na dalszych losach Eugenii.
Bezpośrednio po tym jak została wdową, postawiła sobie za cel podsumowanie dorobku męża. Zredagowała pracę monograficzną pt. Prątek gruźlicy (1948), potem zadbała o ukazanie się innych tekstów. Przez krótki czas przebywała w Podkowie Leśnej, potem w Makowie Podhalańskim. Zimą 1945 roku zatrudniła się na Uniwersytecie Jagiellońskim. Nie pozostała tam jednak długo. O przyczynach trudno wnioskować. Zapewne zdecydował nie najlepszy stan zdrowia. Zachowały się informacje o leczeniu w Klinice Położnictwa i Chorób Kobiecych UJ. Pod koniec 1946 roku Eugenia Piasecka-Zeylandowa przeprowadziła się do Istebnej koło Wisły, gdzie prowadziła Laboratorium Bakteriologiczne w Wojewódzkim Zakładzie Leczniczo-Wychowawczym imienia Józefa Piłsudskiego. W 1950 roku była już bardzo schorowana (według kierownika placówki cierpiała na sclerosis multiplex). Odeszła 5 stycznia 1953 roku w Istebnej. Spoczywa razem z mężem Januszem Zeylandem na cmentarzu Jeżyckim w Poznaniu.
Pośmiertnie, w 1967 roku, przyznano Eugenii Piaseckiej-Zeylandowej tytuł honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ftyzjopneumologicznego. W 1975 roku Wielkopolskie Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Poznaniu uznało małżeństwo Zeylandów za swoich patronów. Dorobek bakteriolożki to przede wszystkim studia nad prątkami gruźliczymi pod kątem ich żywotności, szybkości wzrostu, reakcji na środowisko, zależności od rodzaju podłoża i sposobu przenikania do organizmu. Już w latach dwudziestych chwalono ją w Paryżu za udowodnienie przenikania prątków przez ściany przewodu pokarmowego. To m.in. dzięki jej wynikom wprowadzono międzynarodowy program szczepień preparatem BCG. Zeylandowa jest autorką ponad 50 tekstów i publikacji monograficznych wydanych samodzielnie i wspólnie z mężem. Znaczna część publikacji ukazała się w czasopiśmie „Gruźlica” wydawanym przez Polskie Towarzystwo Badań nad Gruźlicą oraz w „Nowinach Lekarskich” Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk UP.
Małżeństwo Zeylandów to rzadki przykład tak ścisłej współpracy na poziomie naukowym. Piasecka-Zeylandowa badała prątki gruźlicy i do 1939 roku przygotowywała szczepionki. Zeyland zajmował się gruźlicą jako chorobą, zbierał wiedzę o jej przebiegu i sposobach leczenia. Badał też skutki szczepień. W okresie międzywojennym małżeństwo było pospołu głównym organizatorem szczepień dla polskich dzieci. Uratowali mnóstwo istnień ludzkich.
Wróć