Romantyzm dziś

Romantyzm, wbrew potocznym opiniom, jest pojęciem wieloznacznym. Pisano o tym niejednokrotnie i przy różnych okazjach, dowodząc, że można go rozumieć przede wszystkim jako: system estetyczny, rodzaj poezji, prąd literacki, światopogląd czy epokę w historii kultury europejskiej. Różnorodnie rozumiany romantyzm (wraz z jego dziedzictwem) był przedmiotem ożywionych dyskusji w XIX i XX wieku. Spory o romantyzm i wokół niego miały wtedy silny rezonans społeczny, który obecnie wydaje się już słabszy. Mimo to edukacja i kultura wciąż odnoszą się do romantyzmu, ponieważ bez niego trudno jest zrozumieć naszą mentalność, twórczość czy po prostu historię.

Szczególnie dziś dla zrozumienia romantyzmu i odróżnienia go od jego legendy kluczowa wydaje się pedagogika kultury, czyli dział pedagogiki, którego zadaniem jest kształcenie osobowości przez dobra kultury. Tego właśnie dotyczy omawiana książka wieloautorska i interdyscyplinarna: Romantyzm w dyskursach pedagogiki kultury. Razem z notami autorskimi i bibliografią publikacja liczy 184 strony i można powiedzieć, że taka objętość jest „w sam raz”, żeby przybliżyć różne aspekty romantyzmu, zachęcić do własnego namysłu nad nim. Trzynaścioro autorów ukazuje różne aspekty romantyzmu, jego dziedzictwa i legendy. Warto przytoczyć tytuły poszczególnych rozdziałów: Romantyzm we współczesnej myśli pedagogicznej (Bogusław Śliwerski), Romantyzm dziś – relektury, odkrycia i gry (Ewa Paczoska), Światopogląd romantyczny dziś, czyli po co nam romantyzm (Jakub Z. Lichański), Czy romantyzm jest nam wciąż potrzebny? Pedagogiczne rozważania nad kanonem romantycznym z perspektywy współczesnych przemian kulturowych (Krystyna Pankowska), Frazy słowne romantyków nieśmiertelnymi kodami kultury (Ewa Lewandowska-Tarasiuk), Więcej szkiełka i oka, a mniej czucia i wiary! (Irena Pospiszyl), Śladami romantycznej wrażliwości w polskiej kulturze współczesnej (Stefan M. Kwiatkowski, Beata Mydłowska), „O roku ów…” Wielokrotne odczytywanie „Pana Tadeusza” (Katarzyna Bzowska), Metafora pana i niewolnika egzemplifikacją przemian mentalnych epoki Romantyzmu (Kazimierz Pospiszyl), Romantyzm i młodzi XXI wieku. Recepcja epoki z perspektywy szkoły. Studium przypadku (Jacek Chrobak), Czy romantyzm wart wysiłku? (Włodzimierz Mier-Jędrzejowicz), Romantyzm Sanah. Głos studentki (Aleksandra Subdysiak).

Omawiana książka podważa znaną powszechnie tezę (notabene później zrewidowaną) prof. Marii Janion, a także wielu komentatorów współczesnego życia społeczno-kulturalnego, o końcu paradygmatu romantycznego w życiu społeczno-kulturalnym Polaków. Publikacja ma formę wielogłosu prezentującego liczne i różnorodne przykłady obecności i wartości romantyzmu. Każdy rozdział książki jest interesujący i zarazem inspirujący (nawet jeśli obok faktów prezentuje czasem opinie), ale z oczywistych względów przytoczę wnioski dwóch artykułów. Prof. E. Paczoska, przywołując współczesne utwory, które czerpią z polskiego romantyzmu, konstatuje m.in.: „Wiek XIX okazuje się tu […] sąsiadem dotąd nieznanym i dlatego wciąż domagającym się naszej uwagi. […] Polski romantyzm nie musi nas bowiem zachęcać do zamykania się w regresywnych opłotkach. Może natomiast uczyć uważności na meandry historii i konsekwencje jej różnych lektur”. Przesłaniem całej książki może być konkluzja prof. J.Z. Lichańskiego: „[…] nie składajmy za szybko do mauzoleum Mickiewicza, tylko zacznijmy patrzeć na niego i pozostałych romantyków tak, jak na to zasługują: jako twórców, którzy nagle nauczyli nas postrzegać nasz własny świat inaczej, w sposób «odświeżający» […]”.

Romantyzm w dyskursach… to ciekawy i ważny wielogłos, który pomaga lepiej zrozumieć, czym był, jest i może być romantyzm w naszej kulturze.

Romantyzm w dyskursach pedagogiki kultury, praca zbiorowa, Difin, Warszawa 2024.