Klaudia Muca-Małek
Rys. Sławomir Makal
Budowa europejskiego ekosystemu dyplomacji naukowej to work in progress. Podejmowane przez Unię Europejską działania na rzecz rozwoju tego typu dyplomacji wpisują się jednak w globalną tendencję polegającą na systematycznym inwestowaniu w rozwój kompetencji i zasobów, które wesprą nawiązywanie i umacnianie relacji międzynarodowych we współczesnej zglobalizowanej rzeczywistości.
Działania naukowo-dyplomatyczne UE są ściśle powiązane z unijną polityką naukową nakreśloną w 1986 r. w Jednolitym Akcie Europejskim i strategią rozwoju Europejskiej Przestrzeni Badawczej (European Research Area, ERA), której funkcjonowanie zostało sformalizowane w Traktacie Lizbońskim obowiązującym od 2009 r. Polityka naukowa UE dotyczy nie tylko wymiany naukowej w obrębie Wspólnoty (dzielenie się infrastrukturą, mobilność naukowców czy wspólne projekty badawcze), lecz także zewnętrznej, globalnej współpracy naukowej, która współcześnie w obliczu takich wyzwań jak na przykład zmiany klimatu czy zrównoważony rozwój jest jednym z najistotniejszych obszarów polityki zagranicznej UE. Dyplomacja naukowa staje się tak ważnym instrumentem naukowo-politycznym właśnie dlatego, że ułatwia realizację istotnych celów naukowej polityki zagranicznej.
W komunikatach i dokumentach unijnych dotyczących ERA terminu „dyplomacja naukowa” użyto po raz pierwszy w 2012 r., w dokumencie pt. Rozwój i koncentracja unijnej współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji: podejście strategiczne, opracowanym przez Komisję Europejską jako komunikat adresowany do unijnych organów, w tym do Parlamentu (M. Łuszczuk, Dyplomacja naukowa Unii Europejskiej, [w:] Dyplomacja naukowa. Koncepcja – praktyka, oprac. M. Szkarłat i in., Lublin 2020, s. 186).
Nie oznacza to oczywiście, że praktyki naukowodyplomatyczne zaczęto stosować dopiero od wskazanego momentu. Oznacza to jednak, że pojęcie dyplomacji naukowej zostało wprowadzone do dyskursu UE i wyodrębniło ten obszar działań naukowych i politycznych z dotychczas ukształtowanego, bardzo złożonego pola naukowej polityki zagranicznej Unii. Ważnym momentem w rozwoju naukowodyplomatycznego podejścia w polityce naukowej UE były działania Carlosa Moedasa, komisarza ds. badań, nauki i innowacji w latach 2014–2019. W czasie jego kadencji ogłoszono trzy podstawowe dążenia UE w zakresie nauki i innowacji: otwartość na innowacje, otwartość w nauce i otwartość na świat, opisane szczegółowo w dokumencie pn. Open Innovation, Open Science, Open to the World: A Vision for Europe, wydanym przez KE w 2015 r. W ostatnim dążeniu (celu) polityki UE zawiera się dyplomacja naukowa, powiązana oczywiście z politykami innowacji i otwartej nauki. Ten typ dyplomacji ma się stać – według słów Moedasa – „pochodnią, która może oświetlić drogę tam, gdzie inne rodzaje polityki i dyplomacji poniosły porażkę” („the torch that that can light the way, where other kinds of politics and diplomacy have failed”; cyt. za: Open Innovation…, s. 64).
Otwartość polityki naukowej, umacniana przez praktyki naukowodyplomatyczne, ma zostać osiągnięta poprzez promowanie UE jako atrakcyjnego miejsca do prowadzenia badań, włączenie do programów (strumieni) finansowania badań krajów innych niż europejskie, promowanie i praktykowanie partnerskich działań w obliczu globalnych wyzwań i kryzysów, inicjowanie globalnej współpracy badawczej (np. w związku z problemem chorób zakaźnych lub chorób rzadkich) oraz stopniowe budowanie Globalnej Przestrzeni Badawczej (Global Research Area) jako rozszerzenia ERA poprzez rozwijanie międzynarodowego partnerstwa naukowego. Dyplomacja naukowa została przedstawiona w omawianym kontekście jako nieodzowny element unijnych działań zmierzających do rozszerzenia zakresu współpracy międzynarodowej i wzmocnienia pozycji UE na globalnej arenie naukowej i politycznej.
W ciągu ostatnich kilku lat Komisja Europejska zainwestowała znaczne środki (ponad 7 mln euro) w opracowanie europejskiej polityki w zakresie dyplomacji naukowej. W latach 2016–2022 w Horyzoncie 2020 sfinansowano realizację trzech projektów, które uczyniły dyplomację naukową głównym tematem i jedną z metod działania: European Leadership in Cultural, Science and Innovation Diplomacy (EL-CSID, www.el-csid.eu), Using science for/in diplomacy for addressing global challenges (S4D4C, www.s4d4c.eu) oraz Inventing a Shared Science Diplomacy for Europe (InsSciDE, www.inscide.eu). Celem pierwszego projektu było przede wszystkim przekładanie wyników badań naukowych nad dyplomacją naukową na język dokumentów strategicznych (tzw. policy briefs), których podstawowym zdaniem jest opracowanie pewnego pomysłu na działania wdrożeniowe (oparte ma badaniach) oraz przynajmniej wstępne zaplanowanie tych działań lub pokazanie możliwych sposobów realizacji opisanych pomysłów. Co ważne, projekt EL-CSID łączył refleksję nad dyplomacją naukową z refleksją nad dwoma innymi, ważnymi rodzajami praktyk dyplomatycznych: dyplomacją kulturalną i dyplomacją związaną z innowacjami. Miał charakter badawczy, więc jego głównymi rezultatami były artykuły naukowe i raporty przedstawiające wyniki przeprowadzonych badań. Do najważniejszych rezultatów projektu należy rozpoznanie i udokumentowanie zdolności UE do zbudowania spójnej polityki dyplomacji naukowej i kulturalnej oraz określenie warunków powstania tej strategii. Te warunki to większe zaangażowanie krajów członkowskich UE oraz samej administracji centralnej Unii w działania mające na celu rozwinięcie i częściowe sformalizowanie rozproszonych i różnorodnych działań naukowo-dyplomatycznych (Lessons Learned from the EL-CSID Project, 2019, https://www.el-csid.eu/reports, s. 2). Ważną rekomendacją dla UE, wspartą przeprowadzonymi w trakcie projektu analizami, jest stworzenie obserwatorium dyplomacji naukowej w formie platformy służącej gromadzeniu i wymianie wiedzy o tym typie dyplomacji.
Projekt S4D4C z kolei – oprócz wspierania realizacji polityki zagranicznej UE poprzez analizę merytoryczną praktyk naukowodyplomatycznych podejmowanych przez Unię (wspólny cel wszystkich trzech wymienionych w poprzednim akapicie projektów) – uwzględniał również stworzenie i udostępnienie materiałów szkoleniowych i kursu dla obecnych i przyszłych dyplomatów naukowych. Kształcenie dyplomatów specjalizujących się w działaniach opartych na nauce i realizowanych w przestrzeni nauki jest obecnie jednym z najważniejszych zadań z uwagi na fakt, że działania naukowodyplomatyczne realizowane są nieprzerwanie, mimo dopiero kształtujących się koncepcji dyplomacji naukowej, podejść teoretycznych czy spójnych strategii dyplomacji naukowej w instytucjach, które to narzędzie polityki międzynarodowej wykorzystują. W ramach projektu opracowano również przewodnik pt. Teaching Science Diplomacy, przeznaczony dla osób prowadzących lub chcących prowadzić szkolenia z dyplomacji naukowej, oparty na doświadczeniach zespołu S4D4C w prowadzeniu szkoleń i warsztatów. Co ciekawe i co warto dodać, działania podjęte w ramach projektu S4D4C były ramowane jako działania zmierzające do wypracowania przez UE własnego stylu dyplomacji naukowej i własnej, opartej na dotychczasowych doświadczeniach ścieżki naukowodyplomatycznego rozwoju, zwiększającego wpływ UE na arenie międzynarodowej.
Ostatni z omawianych projektów – InsSciDE – oparł swoje działania na rozpoznaniu, że kraje członkowskie posiadają duże zasoby wiedzy i doświadczenia, od których należałoby zacząć planowanie i tworzenie unijnej strategii dyplomacji naukowej. Celem projektu było przyjrzenie się różnym realizowanym praktykom naukowodyplomatycznym i stworzenie bardziej spójnej koncepcji dyplomatycznej na podstawie realizowanych, ale rozproszonych praktyk. Uczestnicy projektu przygotowali 28 studiów przypadków, które zostały opublikowane w otwartym dostępie jako baza z informacjami o rodzajach działań naukowodyplomatycznych w takich obszarach jak dziedzictwo, zdrowie, bezpieczeństwo, środowisko i przestrzeń kosmiczna (C. Mays, L. Laborie, P. Griset, Inventing a shared science diplomacy for Europe: Interdisciplinary case studies to think with history, 2022, https://zenodo.org/doi/10.5281/zenodo.6590096.). W ramach projektu dwukrotnie zorganizowano także szkolenia z dyplomacji naukowej.
Do najważniejszych efektów opisanych projektów analizy i opracowania europejskiej polityki dyplomacji naukowej należą: po pierwsze, duże, dostępne bazy wiedzy na temat dyplomacji naukowej, jej historii, praktyk, jakie ją tworzą, a także bazy studiów przypadków, artykułów naukowych, publicystycznych i opisujących koncepcje dalszego rozwoju dyplomacji naukowej; po drugie, zorganizowane konferencje, seminaria i warsztaty służące integracji badaczy i praktyków dyplomacji naukowej oraz animujące proces konceptualizowania kształtu i funkcji dyplomacji naukowej w Europie, np. międzynarodowa konferencja zorganizowana przez S4D4C w Madrycie w 2018 r., po której powstała Madrid Declaration on Science Diplomacy (2019), proklamująca m.in. stworzenie wspólnej wizji dyplomacji naukowej; po trzecie, stworzenie pierwszego, rozbudowanego, ogólnodostępnego kursu na temat dyplomacji naukowej, przedstawiającego najważniejsze momenty w jej historii i wypełnionego analizami praktyk naukowodyplomatycznych. Wydaje się więc, że najważniejszym rezultatem sfinansowanych przez UE projektów jest wytworzenie zasobów i źródeł, które uformowały merytoryczną podstawę do dalszych działań zmierzających do opracowania unijnej strategii dotyczącej dyplomacji naukowej.
Kolejnym kamieniem milowym w rozwoju europejskiego ekosystemu dyplomacji naukowej było utworzenie w 2021 r. European Union Science Diplomacy Alliance, który jest wspólnotową inicjatywą łącząca osiągnięcia trzech opisanych wyżej projektów. Sojusz został oficjalnie zawiązany w 2021 r. w trakcie wydarzenia podsumowującego i kończącego projekt S4D4C. Zawiązanie tego sojuszu było krokiem ku instytucjonalizacji europejskiej dyplomacji naukowej (The Impact Story of S4D4C, 2021, s. 24). Podstawowe zadania EU Science Diplomacy Alliance to wspieranie wymiany informacji i podnoszenie wiedzy na temat dyplomacji naukowej, szkolenia i budowanie zaplecza naukowego i informacyjnego dla instytucji wykorzystujących dyplomację naukową, doradztwo, analiza działań naukowodyplomatycznych UE oraz budowanie wspólnoty i prowadzenie kolektywnych działań w polu dyplomacji naukowej.
Strategiczne działania sojuszu uwzględniają również szkolnictwo wyższe. W opublikowanym 2022 r. dokumencie pt. Stressing the Importance of Science Diplomacy within EU Higher Education na wstępie pojawia się rozpoznanie, że europejska strategia rozwoju szkolnictwa wyższego nie uwzględnia w większym stopniu dyplomacji naukowej jako narzędzia, które ułatwia radzenie sobie z globalnymi wyzwaniami. Działania naukowodyplomatyczne postrzegane są również jako narzędzie wspomagające upowszechnianie wiedzy i wzmacniające przekonanie o tym, że wiedza powinna być ogólnodostępna, a jej dystrybucja nie powinna być ograniczana przez partykularne narodowe interesy. Jednymi z wykonawców tych działań są uniwersytety, a przykładem transnarodowych działań zmierzających ku rozwiazywaniu globalnych problemów są sojusze uniwersytetów europejskich finansowane w programie Horyzont Europa (w czerwcu 2024 r. ogłoszono przyznanie dofinansowania dla czternastu nowych sojuszy; ich łączna liczba wynosi obecnie 64).
W omawianym dokumencie pojawia się również ważna uwaga na temat braku dostatecznie rozwiniętej kultury dyplomacji naukowej (ang. science diplomacy culture). Według autorów tego dokumentu, należy stworzyć taką kulturę poprzez systematyczne inwestowanie w rozwój kadry praktyków dyplomacji naukowej, czyli osób wyspecjalizowanych w łączeniu nauki ze stosunkami międzynarodowymi. Instytucjami, w których taka kultura miałaby się rozwijać od podstaw, są przede wszystkim uniwersytety, kształcące specjalistów zatrudnianych następnie w innych, pozauniwersyteckich instytucjach. W ten sposób uniwersytetom i ogólnie sektorowi szkolnictwa wyższego przypisana zostaje kolejna ważna misja: kształcenie dyplomatów naukowych i wspieranie praktyk naukowodyplomatycznych w obszarze relacji międzynarodowych.
Europejski ekosystem dyplomacji naukowej to – jak wspomniałam w pierwszym akapicie – work in progress, ale w bardzo zaawansowanym stadium. Liczne inicjatywy badawcze, edukacyjne i popularyzatorskie przyczyniają się do umocnienia pola dyplomacji naukowej, w tym jego sformalizowania, oraz do utrwalenia przekonania o bardzo ważnej roli praktyk naukowodyplomatycznych we współczesnej polityce europejskiej.
Dr Klaudia Muca-Małek, Uniwersytet Jagielloński
