Jak kampus budowano

Lubelski kampus znakiem czasu wtopiony w krajobraz architektury miasta jest jednym z najciekawszych założeń w powojennej tkance miejskiej. Dzielnica Uniwersytecka budowana przez blisko siedemdziesiąt lat staraniami Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz wydzielonego z jego struktury dzisiejszego Uniwersytetu Przyrodniczego jest lublinianom znana i nieznana jednocześnie. Mijane budynki zdążyły wtopić się w strukturę architektoniczną miasta, a w pamięci zatarła się nieco skala budowlana i ludzka tego ogromnego przedsięwzięcia. Warto o niej przypomnieć dzisiejszym studentom i studentkom.

Władze Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, powołanego do życia 23 października 1944 roku, już od początku istnienia uczelni podejmowały starania o uzyskanie gruntów pod budowę Dzielnicy Uniwersyteckiej. Przełomowym momentem była decyzja lubelskiej Miejskiej Rady Narodowej z 3 kwietnia 1946 roku o przekazaniu uniwersytetowi 17 ha ziemi, tak zaczęła się historia lubelskiego kampusu, który z biegiem lat powiększył kilkakrotnie swoje tereny.

Otrzymanie gruntów przez UMCS umożliwiło rozpisanie 22 maja 1947 roku pod auspicjami lubelskiego oddziału ówczesnego Stowarzyszenia Architektów Rzeczpospolitej Polskiej (SARP) powszechnego konkursu na rozplanowanie Dzielnicy Uniwersyteckiej w Lublinie. Wraz z drugim, ogłoszonym rok później, tj.: 22 czerwca 1948 roku, konkursem na projekt szkicowy domów akademickich, wyłonił się ze zwycięskich prac architektów Czesława Gawdzika, a później Krystyny Tołłoczko-Różyskiej i Anny Tołwińskiej-Górskiej istniejący do dziś w swoim kształcie lubelski kampus. Wspominając postać Czesława Gawdzika i rolę, jaką odegrał jako ojciec projektu architektoniczno-urbanistycznego, należy przywołać tu również osobę kolejnego znakomitego lubelskiego architekta – Tadeusza Witkowskiego. Dołączył on do przyszłego tandemu już po konkursach i razem z Gawdzikiem zaprojektował istniejący do dziś układ urbanistyczny oraz największą liczbę gmachów na terenie Dzielnicy Uniwersyteckiej.

W czasie ponad 60–letniej budowy lubelskiego kampusu ślad swój pozostawiło tu jeszcze wielu innych architektów, zarówno lubelskich, jak i tych realizujących swoje projekty w kraju czy poza jego granicami. Bezsprzecznie należy przywołać tu osobę Stanisława Fijałkowskiego, który z końcem lat 60. ubiegłego stulecia rozpoczął swoją narrację architektoniczną na Dzielnicy Uniwersyteckiej, kontynuując ją do obecnego stulecia. Spod jego kreski wyłonił się między innymi zespół gmachów Rektoratu, Wydziału Ekonomii oraz Wydziału Prawa wraz z systemem okalających je kładek.

Wróćmy jednak do początków. Budowę uniwersyteckich gmachów rozpoczęto 23 października 1949 roku wmurowaniem kamienia węgielnego pod budynki Matematyki i Fizyki UMCS oraz Chemii Nieorganicznej, nazywanej „Małą Chemią”. Kolejną inwestycją była budowa, od jesieni 1949 roku, dwóch pierwszych domów akademickich – „A” i „B”, tj. „Amor” i „Babilon”.

Pierwsze realizacje architektoniczne usytuowane na dwóch różnych skarpach lubelskiego kampusu podkreślały zaplanowany przez tandem Gawdzik – Witkowski modernistyczny układ urbanistyczny, opierający się na dwuośrodkowości. Wydzielony naturalnym biegiem ulicy Sowińskiego rozdział lubelskiej Dzielnicy Uniwersyteckiej na dwie strefy: dydaktyczno-naukową położoną na skarpie wschodniej oraz społeczno-usługową na zachodniej, wypełnił postulat racjonalnego projektowania miast wysunięty przez tzw. ojca modernizmu francuskiego, architekta o szwajcarskim rodowodzie Le Corbusiera. Jego przełomowe dla światowej architektury koncepcje zawarte zostały w przyjętej w 1933 roku na światowym kongresie architektów „Karcie Ateńskiej”. Dokument ten formułował zasady nowoczesnej, funkcjonalnej urbanistyki. Wysunięty tam wspomniany postulat racjonalnego projektowania miast, które – jak określa Le Corbusier – zaspokoi podstawowe potrzeby biologiczne i psychologiczne mieszkańców osiedli miejskich (w naszym przypadku osiedla akademickiego), zostaje spełniony. Lubelska Dzielnica Uniwersytecka jest swoistym mikroorganizmem miejskim.

Zaprojektowana część dydaktyczno-naukowa wraz z biblioteką i zespołem sal o funkcjach czytelni zapewnia realizację potrzeb psychologicznych rozumianych w kontekście naukowym. Część socjalno-bytowa z domami akademickimi, kolonią mieszkalną naukowców, budynkami społecznymi, w których znajduje się stołówka, ośrodek sportowy czy boisko, realizuje potrzeby biologiczne. Istniejący do dziś rozdział Dzielnicy Uniwersyteckiej na dwie części, o dwóch różnych zadaniach społecznych, poprowadzony ulicą Sowińskiego, jest niewątpliwym nawiązaniem do myśli Le Corbusiera o sektorowości nowoczesnych założeń urbanistycznych.

Pierwotny projekt lubelskiego kampusu realizuje również inną, nowoczesną zasadę projektową dotyczącą zieleni. Uwalnianie przestrzeni na rzecz powierzchni zielonych jest łatwo dostrzegalne podczas analizy planów urbanistycznych Dzielnicy Uniwersyteckiej. Rozdzielające poszczególne budynki uniwersyteckie obszary zielone połączyły jednocześnie całe osiedle w jeden żywy organizm. Kolejnym postulatem jest wydzielenie ciągów pieszych od tych komunikacyjnych. Projekt lubelskiego kampusu zapewnił i to – realizacja tandemu Gawdzik-Witkowskiego wyróżniła zarówno ciągi piesze, jak i te dla pojazdów mechanicznych.

Prezentując historię lubelskiej Dzielnicy Uniwersyteckiej, nie można zapomnieć o uważnym przyjrzeniu się architekturze samych gmachów. Trwające ponad 60 lat prace projektowo-budowalne spowodowały, iż dzisiejszy kampus jest doskonałym obrazem przemian w architekturze polskiej i światowej od końca lat 40. XX w. do dziś. Wzniesiona została ogromna liczba budynków oraz całych zespołów, a są wśród nich realizacje wybitne, jak chociażby gmach Biblioteki UMCS autorstwa Tadeusza Witkowskiego z lat 1963-1967 czy też budynek ACKiM UMCS Chatka Żaka projektu Krystyny Tołłoczko-Różyskiej, wybudowany w latach 1962-1965. Zespół architektoniczny budynków Rektoratu, Wydziału Ekonomii oraz Wydziału Prawa z Aulą Uniwersytecką oraz systemem okalających kładek i pawilonami umiejscowionymi wzdłuż ulicy Sowińskiego przez ich twórcę Stanisława Fiałkowskiego, a budowany od października 1974 roku do połowy lat 80. XX wieku, dziś na nowo odrestaurowany dumnie reprezentuje lubelski kampus.

Rozpoczynając od pierwszych budynków ówczesnego Wydziału Mat.-Fiz.-Chem. zaprojektowanych w duchu umiarkowanego modernizmu do formuły redukcyjnego klasycyzmu (wpisujących się w nurt architektury zwanej „perretowską”), poprzez socrealistyczne realizacje dużo bardziej monumentalnych gmachów Agrotechniki czy Collegium Veterinarium dzisiejszego Uniwersytetu Przyrodniczego, budowanych w latach 50. XX wieku, dotrzemy do „przedstawicieli” późnego modernizmu i postmodernizmu. Lata 60. ubiegłego stulecia przyniosły różnorodne stylistycznie formy gmachów uniwersyteckich, jak choćby budynek Humanistyki nawiązujący w swej prostocie do funkcjonalizmu międzywojennego czy wspomniana Chatka Żaka zaprojektowana w duchu integracji sztuk (charakterystycznej dla polskiej architektury drugiej połowy lat 60. wieku XX) o formach nowego ekspresjonizmu. Kolejne lata to następne odsłony polskiej myśli architektonicznej wchodzącej w fazę neomodernizmu pełnego nierzadko kolorowych, wielkoformatowych tafli przeszkleń, aż do dzisiejszych, nowych odsłon możliwości bryły na przykładzie Instytutu Informatyki UMCS.

Podsumowując historię lubelskiego kampusu, należy zauważyć, że architektura Dzielnicy Uniwersyteckiej to przede wszystkim ludzie, w osobach projektantów, rektorów i budowniczych, którzy wspólnie stworzyli wyjątkowy na skalę całego kraju zespół budynków o modernistycznej estetyce. Kontynuacją najnowszej myśli architektonicznej jest obecnie zrealizowana przez uniwersytet inwestycja zwana Kampusem Zachodnim przy ul. Głębokiej. Komplementarne poznanie i ochrona tego założenia urbanistycznego to ważny aspekt dzisiejszych rozmów o architekturze szkół wyższych w Polsce.

(Szerzej o architekturze lubelskiego kampusu czytaj w: I. Pastuszko, Architektura Dzielnicy Uniwersyteckiej w Lublinie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2013).

Pod patronatem medialnym „Forum Akademickiego”