Buławy w plecaku

Fot. Paweł Kula

Wbrew nowym tendencjom redefiniującym określenie „młody naukowiec” (nawet do 40. roku życia) w jednym z najstarszych swoich programów START (początkowo nosił nazwę Stypendia dla młodych naukowców) Fundacja na rzecz Nauki Polskiej pozostaje wierna prawdziwej młodości. Młodzi są naukowcy przed 30. rokiem życia (nieco starsi tylko, gdy korzystają z regulaminowych możliwości) i tylko tacy mogą aplikować o stypendium w programie START. W 32. konkursie tego programu Fundacja wskazała 100 laureatów, w tym 59 mężczyzn i 41 kobiet, reprezentujących wszystkie dziedziny nauki. Każde z nich otrzyma roczne stypendium w wysokości 30 tys. zł, które może przeznaczyć na dowolny cel.

Wręczenie stypendiów miało miejsce 8 czerwca na Zamku Królewskim w Warszawie. To stałe miejsce tej uroczystości, tylko raz zrobiono wyjątek – w okresie pandemii Fundacja honorowała stypendystów w swoich ogrodach. Przypomniał tę okoliczność prof. Maciej Żylicz, prezes FNP, otwierając tegoroczną uroczystość. Mówił o tym, kim są tegoroczni laureaci START-u.

Zostali wybrani z grona 641 kandydatów, co oznacza, że współczynnik sukcesu w tegorocznym konkursie wyniósł 15,6%. Stopień doktora posiada 34 nagrodzonych, po połowie kobiet i mężczyzn. Tymczasem w Polsce przeciętny wiek uzyskiwania doktoratu wynosi ok. 35 lat. Łączna kwota przeznaczona przez FNP na stypendia w 32. konkursie programu START to ponad 3 mln zł.

Najwięcej nagrodzonych w tym roku badaczy i badaczek reprezentuje nauki biologiczne, medyczne i nauki o Ziemi – 30 stypendiów. Na kolejnych miejscach są reprezentanci: nauk chemicznych i nauk o materiałach – 25 stypendiów; nauk humanistycznych i społecznych – 20 stypendiów; nauk technicznych – 14 stypendiów; nauk fizycznych i matematycznych – 11 stypendiów. – To nowa sytuacja – zauważył prof. Żylicz. – Gdy po raz pierwszy wręczałem stypendia, większość laureatów reprezentowała nauki ścisłe: fizykę i matematykę.

Największa liczba laureatów pochodzi – ponownie – z Uniwersytetu Warszawskiego (16 stypendystów). Na drugim miejscu znalazła się Politechnika Wrocławska (13 stypendystów), a na trzecim Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (11 stypendystów). Po 5 stypendystów mają Uniwersytet Wrocławski i Politechnika Gdańska. Najwięcej stypendystów pracuje w instytucjach warszawskich – 30, we Wrocławiu – 21 i w Krakowie – 16. Po 7 stypendystów jest z Gdańska i Poznania. – Jednak nasi laureaci reprezentują też mniejsze ośrodki, spoza tych wielkich metropolii. Tam też rozwija się wspaniale nauka – podkreślał prof. Żylicz. Tegoroczni laureaci związani są z uczelniami (86, z czego 28 reprezentuje politechniki), instytutami PAN (10), instytutami badawczymi (3), a jeden z firmą badawczą.

– Stoicie przed ważną decyzją: co dalej? Jako naukowcy jesteśmy pasjonatami. Ciężko będzie niezależnie od tego, co wybierzecie. Satysfakcja z wykonywania pracy naukowej jest ogromna i rekompensuje niedogodności, których doświadczają zwłaszcza młodzi badacze na początku kariery naukowej – mówił prof. Żylicz. Zauważył, że obecny system oceny i finansowania nauki nie promuje jakości. Należy go zmienić tak, by promował jakość, by opłacało się być dobrym. – Czy jest recepta na sukces w nauce? – pytał prezes FNP – Nie ma. Każdy robi to po swojemu. Ale własne spojrzenie na otaczający świat jest chyba największym sukcesem w każdej pracy, także naukowej. Nie publikujcie słabych prac, szkoda czasu. Tępcie nieprawdy lub półprawdy, wyrażajcie odważnie swoje opinie na tematy, w których się specjalizujecie – prof. Żylicz przypomniał słowa noblisty Richarda Feynmana wypowiedziane dawno temu na Uniwersytecie Stanforda. – W ten sposób spłacimy dług, jaki zaciągnęliśmy u społeczeństwa, które łoży na nasze wykształcenie i badania.

Prof. Tomasz Guzik, przewodniczący Rady FNP, uznał, że wręczenie stypendiów START jest najważniejszą uroczystością Fundacji, bo ono definiuje przyszłość polskiej nauki. Sukces laureatów jest sukcesem ich rodzin, które wspierają pasje i trudną drogę stypendystów. Przypomniał, że sam jest laureatem programu START, podobnie jak obecny na sali wiceminister nauki Andrzej Szeptycki. – Bycie naukowcem to najlepszy zawód, jaki można wykonywać. Nasz zawód to nasze hobby. To niesie pewną cenę – nawet gdy zasypiamy, wciąż myślimy o pracy, nigdy nie przestajemy pracować. Drugim pozytywem naszej pracy jest to, że mamy przyjaciół na całym świecie, to unikalne dla tego zawodu. Nie pozwólcie zaniknąć tej pasji, która państwa dzisiaj tu zaprowadziła – mówił przewodniczący Rady FNP, który jest także laureatem Nagrody Fundacji.

Od 2009 r. Fundacja w programie START przyznaje także wyróżnienia kandydatom i kandydatkom, których osiągnięcia badawcze zostały ocenione przez recenzentów konkursu jako wybitne. Ich stypendia są podwyższone do kwoty 38 tys. zł. W tym roku otrzymali je: mgr inż. Elżbieta Wątor z Małopolskiego Centrum Biotechnologii UJ (Grupa badawcza Maxa Plancka) – nauki przyrodnicze i medyczne; dr Justyna Kocik-Król z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie – nauki chemiczne i o materiałach; dr inż. Erwin Wojtczak z Politechniki Gdańskiej – nauki techniczne i ścisłe oraz mgr Michał Nowakowski z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II – nauki humanistyczne i społeczne.

W programie START przyznawane jest również Stypendium im. Barbary Skargi osobie, której badania wyróżniają się odważnym przekraczaniem granic pomiędzy różnymi dziedzinami nauki, otwierają nowe perspektywy badawcze i tworzą nowe wartości w nauce. Tegoroczną laureatką stypendium została dr Anna Dobrowolska z Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Od roku 2015 r. FNP w programie START przyznaje wyróżnienie im. prof. Adama Sobiczewskiego. Może je otrzymać laureat prowadzący badania naukowe w dziedzinie matematyki, fizyki teoretycznej bądź astronomii, a głównym kryterium wyróżnienia jest wyjątkowo wysoka jakość dorobku naukowego kandydata. W tym roku otrzymał je mgr Piotr Ostropolski-Nalewaja z Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wrocławskiego.

W bieżącym konkursie po raz trzeci przyznane zostało stypendium z wyróżnieniem im. prof. Wacława Szybalskiego, przeznaczone dla młodego naukowca prowadzącego badania w dziedzinach nauki uprawianych przez fundatora, czyli biotechnologii, genetyce lub biologii molekularnej. Stypendium otrzymał mgr Piotr Włodzimierz z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie.

– Macie już buławy w plecaku. Możecie teraz zostać, kim chcecie: profesorami, ministrami, laureatami Nagrody FNP – mówił na zakończenie uroczystości prof. Maciej Żylicz. I przypomniał skąd się biorą środki na stypendia START. Od 2004 roku są finansowane z pieniędzy uzyskanych przez FNP z odpisu 2% środków z prywatyzacji jednoosobowych spółek Skarbu Państwa. W ten sposób w latach 2003-2004 pozyskała ona 52 mln zł. – Te środki pracują na państwa stypendia – zapewniał prezes FNP. Kolejnymi źródłami finansowania stypendiów są darowizny przekazywane przez prywatnych darczyńców. – Prof. Barbara Skarga przekazała na te stypendia całą rekompensatę, jaką dostała za czas młodości spędzony w sowieckich łagrach. Była blisko związana z Fundacją i otrzymała honorowe odznaczenie FNP – przypomniał prezes FNP. Prof. Adam Sobiczewski, fizyk jądrowy, współodkrywca (z naukowcami z Niemiec) nowego pierwiastka copernicium 112, darował Fundacji milion złotych, które przeznaczono na stypendia z dziedziny fizyki, astrofizyki i matematyki. Prof. Wacław Szybalski, biolog molekularny, który pracował w Stanach Zjednoczonych, przekazał FNP część swojego spadku. Dokładają się też inne prywatne osoby i firmy. W końcu FNP przeznacza na ten cel pieniądze uzyskane z odpisu 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych – to 60 tys. zł rocznie.

Stypendia START są przyznawane przez FNP od 1993 r. Do 2024 r. włącznie Fundacja nagrodziła 3,5 tys. młodych badaczy, przyznając 4136 stypendiów (w latach 2002-2015 istniała możliwość otrzymania stypendium START dwukrotnie). Łączna wartość wszystkich stypendiów wynosi ponad 96,5 mln zł.

Program START oferuje również dodatkowe finansowanie (stypendium wyjazdowe) na wyjazd studyjny do zagranicznego ośrodka naukowego oraz możliwość wzięcia udziału wybranych stypendystów w spotkaniu z noblistami w niemieckim Lindau.

Stypendyści i stypendystki programu START są wybierani w drodze wieloetapowego konkursu, w którym jakość ich dotychczasowego dorobku naukowego, udokumentowana patentami lub publikacjami w uznanych polskich i zagranicznych periodykach naukowych, oceniana jest przez uczonych będących autorytetami w swoich dziedzinach. Ostateczne decyzje o przyznaniu stypendium podejmuje zarząd FNP, a zatwierdza je Rada Fundacji.

Nabór wniosków do kolejnego konkursu START rozpocznie się jesienią br.