Kamila Puppel, Jan Slósarz, Justyna Więcek
Rys. Sławomir Makal
W środowisku akademickim doskonalenie jakości procesu dydaktycznego jest nieustannym wyzwaniem, uczelnie coraz powszechniej wykorzystują różne narzędzia weryfikacyjne. Jednym z najczęściej stosowanych i istotnych instrumentów jest ankietowanie studentów. W niniejszym kontekście warto rozważyć jednak nie tylko samo przeprowadzanie ankiet, ale także ich znaczenie, wykorzystanie w procesie doskonalenia dydaktyki, kwestie reprezentatywności zebranych danych oraz potencjalne implementacje. Ankiety studenckie stają się nieodłącznym elementem procedur ewaluacyjnych, umożliwiając gromadzenie opinii uczestników procesu dydaktycznego. Współczesne wyzwania stawiane przed uczelniami wymagają holistycznego spojrzenia na skuteczność procesu uczenia, co czyni ankiety jednym z kluczowych narzędzi analizy i doskonalenia.
Ankiety studenckie, będące nieodłącznym elementem procesu oceny jakości uczenia na współczesnych uniwersytetach, pełnią kluczową rolę w doskonaleniu procesu dydaktycznego. Ich przydatność można ukierunkować na kilka istotnych aspektów. Ankiety umożliwiają precyzyjne określenie obszarów wymagających ulepszeń. Gromadzenie opinii studentów na temat przebiegu zajęć, materiałów dydaktycznych czy metod nauczania dostarcza cennych wskazówek dotyczących potencjalnych obszarów wymagających skorygowania. To narzędzie pozwala skoncentrować wysiłki doskonalące na konkretnych aspektach, co może prowadzić do skutecznego podnoszenia jakości procesu dydaktycznego. Analiza danych zebranych z ankiet może sugerować potrzebę modyfikacji programów studiów. Natomiast dostosowywanie treści do oczekiwań i potrzeb studentów przekłada się na zwiększenie ich satysfakcji z nauki oraz efektywności przyswajania wiedzy. Działania te wpisują się w dążenie do tworzenia programów bardziej adekwatnych i dostosowanych do zmieniających się potrzeb studentów. Wyniki ankiet stanowią podstawę do podejmowania skonkretyzowanych działań doskonalących. Zarówno na poziomie indywidualnym wykładowców, jak i instytucjonalnym, informacje z ankiet mogą być używane do opracowywania planów doskonalenia, uwzględniając konkretne sugestie i oczekiwania studentów. Działania te mogą obejmować rozwijanie kompetencji nauczycieli akademickich, doskonalenie metod dydaktycznych oraz tworzenie bardziej atrakcyjnych i angażujących form zajęć.
Ankiety studenckie stanowią integralny element procesu oceny jakości kształcenia na współczesnych uniwersytetach, a ich rola w doskonaleniu dydaktyki jest niezaprzeczalnie kluczowa. Jednakże istnieje kilka istotnych ograniczeń, które warto uwzględnić, aby skutecznie wykorzystać potencjał tego narzędzia. Po pierwsze, niska liczba zwrotów ankiet może zniekształcać reprezentatywność zebranych danych. To zjawisko ogranicza wiarygodność wyników, gdyż trudno uzyskać obiektywny obraz ogólnych opinii, bazując jedynie na niewielkiej próbie respondentów. Kolejnym wyzwaniem jest brak jednolitego podejścia do motywowania studentów do wypełniania ankiet. Różnice w podejściu do procesu ankietowania mogą skutkować niskim odzewem, co wpływa negatywnie na jakość zebranych danych. Dodatkowo istnieje problem niejednoznaczności, czy ankietowane są konkretnie zajęcia, czy ocena ogólna prowadzącego. To wprowadza subiektywizm do wyników, ponieważ studenci mogą oceniać na podstawie emocji związanych z danym przedmiotem, a niekoniecznie rzeczywistą jakością nauczania. Ocenianie przygotowania wykładowcy to kolejna kwestia podlegająca subiektywności. Opinie studentów w tej sprawie mogą być subiektywne i zależne od indywidualnych oczekiwań, co nie zawsze odzwierciedla rzeczywiste kompetencje nauczyciela akademickiego. Ważnym zagadnieniem jest także jasne określenie celu ankiety. Brak precyzyjnych wytycznych co do tego, czy ankietowane są jedynie subiektywne odczucia studentów, czy też ma to służyć doskonaleniu procesu nauczania, może prowadzić do nieścisłości w interpretacji wyników. Warto również zastanowić się nad efektywnością wykorzystania zebranych danych. Brak skutecznej analizy i wykorzystania wyników może sprawić, że sam proces ankietowania staje się jedynie formalnością, a nie skutecznym narzędziem doskonalenia procesu dydaktycznego.
Decyzja o tym, czy ankieta studencka powinna skupić się na ocenie samej formy zajęć, czy też na ocenie prowadzącego, stanowi istotne wyzwanie dla skutecznego wykorzystania tego narzędzia w doskonaleniu dydaktyki. Ocena zajęć ma swoje zalety, gdyż umożliwia studentom wyrażenie opinii na temat struktury, organizacji oraz ogólnej wartości merytorycznej przedmiotu. To podejście pozwala na identyfikację mocnych i słabych stron, co może skutkować konkretnymi działaniami doskonalącymi, takimi jak dostosowywanie treści programowych czy modyfikacja metod nauczania. Z drugiej strony ocena prowadzącego skupia się na osobie, która przekazuje wiedzę. Studenci w tym przypadku mogą oceniać kompetencje, sposób prowadzenia zajęć, zrozumiałość przekazywanych informacji oraz ogólną jakość nauczania. To podejście pozwala na skonkretyzowanie działań doskonalących na poziomie indywidualnym, zwracając uwagę na rozwijanie umiejętności pedagogicznych danego wykładowcy. Decydując się na jedno z podejść, warto jednak zdawać sobie sprawę z pewnych ograniczeń. Oceniając jedynie zajęcia, można nie dostrzec specyficznych umiejętności i cech charakterystycznych dla danego prowadzącego, które wpływają na efektywność procesu nauczania. Z kolei ocena prowadzącego może nie uwzględniać pewnych elementów strukturalnych zajęć, które również wpływają na jakość kształcenia. Ostateczny wybór między oceną zajęć a oceną prowadzącego zależy od celów instytucji edukacyjnej, preferencji studentów oraz stopnia, w jakim chce się uwzględnić obie perspektywy w doskonaleniu procesu dydaktycznego. Optymalnym rozwiązaniem może być zastosowanie zrównoważonego podejścia, które uwzględnia obie strony oceny, dostarczając kompleksowego obrazu skuteczności nauczania.
Ankiety studenckie, mimo że są cennym narzędziem do oceny jakości kształcenia, niosą ze sobą pewne wyzwania i ograniczenia, które mogą wpłynąć na skuteczność doskonalenia procesu dydaktycznego. Zastosowanie wyników ankiet w doskonaleniu dydaktyki jest niezaprzeczalne. Informacje zebrane od studentów stanowią solidny fundament do identyfikacji obszarów wymagających korekty i wprowadzenia modyfikacji. Doskonalenie procesu nauczania może obejmować modyfikację programów nauczania, dostosowywanie metod do preferencji studentów oraz rozwijanie umiejętności pedagogicznych prowadzących. Jednakże wyzwaniem jest utrzymanie reprezentatywności wyników. Niska frekwencja w ankiecie może prowadzić do niepełnej reprezentatywności danych, gdy odpowiedzi pochodzą od ograniczonej liczby studentów, co może zniekształcić obraz grupy. Istnieje również ryzyko, że studenci z ekstremalnymi doświadczeniami (bardzo pozytywnymi lub negatywnymi) są bardziej skłonni do udziału w ankiecie, co może wprowadzić pewne zniekształcenia. Ocena zadowolenia z zajęć nie zawsze jest adekwatnym wskaźnikiem efektywności kształcenia. Studenci mogą być zadowoleni z atmosfery zajęć, ale to nie zawsze przekłada się na ich rzeczywiste umiejętności wyniesione z zajęć. Konieczne jest uwzględnienie zarówno aspektów związanych z satysfakcją, jak i oceną efektywności procesu nauczania. Wpływ ankiet na kształtowanie programów nauczania może być pozytywny, dostosowując treści do aktualnych potrzeb i oczekiwań studentów. Jednakże istnieje ryzyko, że zbyt silne skoncentrowanie się na bieżących trendach studentów może prowadzić do utraty pewnych elementów kluczowych dla danego kierunku studiów. Skuteczność doskonalenia dydaktyki wymaga holistycznego podejścia, dlatego istotne jest uzupełnianie wyników ankiet o inne metody ewaluacji. Hospitacja zajęć, czyli bezpośrednia obserwacja, stanowi cenne narzędzie w ocenie skuteczności nauczania. Integracja wyników z ankiet i obserwacji zajęć pozwala uzyskać pełniejszy obraz jakości kształcenia, eliminując jednostronne podejście i zwiększając obiektywność oceny. Hospitacje umożliwiają także identyfikację praktyk pedagogicznych, które mogą wymagać doskonalenia, oraz dostarczają konstruktywnej informacji zwrotnej dla prowadzących zajęcia. Kombinacja różnych metod ewaluacji stanowi solidne fundamenty do podejmowania skutecznych działań doskonalących, skierowanych zarówno na aspekty związane z zadowoleniem studentów, jak i na poprawę efektywności procesu nauczania. Ta kompleksowa analiza pozwala na skoncentrowanie wysiłków doskonalących na konkretnych obszarach, co może przekładać się na realne polepszenie procesu dydaktycznego.
W marcu 2022 r. wprowadzony został ujednolicony wzór ankiety studenckiej dotyczącej oceny nauczycieli akademickich Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Wzór ten został załączony do Zarządzenia Nr 12 Rektora SGGW z dnia 8 marca 2022 r. w sprawie wprowadzenia wzoru ankiety studentów dotyczącej dokonania oceny nauczyciela akademickiego w zakresie wypełniania przez niego obowiązków związanych z kształceniem. Ankieta składa się z trzech głównych sekcji pytań, które pozwalają studentom wyrazić opinię w sposób zrozumiały i jednolity. Pytania dotyczą ogólnej oceny zajęć, stopnia zgody ze stwierdzeniami oraz pozostawienia komentarza dotyczącego osoby prowadzącej zajęcia. Zestawienie pytań ankietowych obejmuje:
1. Jak ogólnie oceniasz zajęcia? Oceń je posługując się skalą od 1 do 5, gdzie: 1 – bardzo źle, 2 – raczej źle, 3 – ani dobrze, ani źle, 4 – raczej dobrze, 5 – bardzo dobrze. /How do you assess the class level using the scale from 1 to 5: 1 – very bad, 2 – rather bad, 3 – neither good, nor bad, 4 – rather good, 5 – very good.
2. Oceń, na ile zgadzasz się z danym stwierdzeniem, posługując się skalą od 1 do 5, gdzie: 1 – zdecydowanie nie, 2 – raczej nie, 3 – ani tak, ani nie, 4 – raczej tak, 5 – zdecydowanie tak. /Do you agree with the following statements using the scale from 1 to 5: 1– strongly disagree, 2 – rather disagree, 3 – neither agree, nor disagree, 4 – rather agree, 5 – strongly agree.
3. Twój komentarz pod adresem osoby prowadzącej zajęcia (poniższe uwagi anonimowo zostaną przekazane do dziekana oraz osoby prowadzącej zajęcia). Your remarks for the teacher/lecturer (they will be passed on to the dean and to the teacher anonymously).
Nowa ankieta wprowadzona w SGGW przyniosła znaczące korzyści dla oceny jakości zajęć i pracy nauczycieli akademickich. Jej struktura oparta na trzech sekcjach umożliwia studentom wyrażenie opinii dotyczących różnych aspektów nauczania. Pierwsza sekcja, oceniająca ogólny poziom zajęć, zapewnia klarowny system ocen od 1 do 5, ułatwiając standaryzację wyników. Obejmując zakres od „bardzo źle” do „bardzo dobrze”, ta skala pomaga w porównaniu wyników między różnymi przedmiotami i wykładowcami. Ankieta nastawiona jest na proaktywne pozyskiwanie informacji, zachęcając studentów do aktywnego wyrażenia opinii. Sekcje z pytaniami wymagającymi zgody lub niezgody oraz możliwością dodania komentarzy sprzyjają bardziej wszechstronnemu udziałowi w ocenie. Gwarancja anonimowości komentarzy pozwala studentom na swobodne dzielenie się spostrzeżeniami, co jest kluczowe dla uzyskania rzetelnych informacji o jakości nauczania. Dodatkowo zapewnienie, że informacje przekazywane do dziekana i prowadzących zajęcia pozostaną anonimowe, wzmacnia uczciwość i bezpieczeństwo uczestników. Zmiany w ankiecie miały na celu zwiększenie transparentności procesu oceny jakości kształcenia, jednocześnie umożliwiając szybką reakcję na potrzeby studentów. Wprowadzenie nowej ankiety przyniosło zauważalny wzrost liczby studentów biorących udział w badaniach jakości kształcenia. Dane statystyczne odzwierciedlają dynamiczny wzrost z 12 553 studentów, którzy uczestniczyli w poprzednim systemie ankietowym, do 21 571 obecnych respondentów. Ten znaczący wzrost może być interpretowany jako pozytywny sygnał świadczący o większym zaangażowaniu społeczności studenckiej w proces oceny jakości kształcenia. Nowa ankieta skutecznie zachęca studentów do aktywnego uczestnictwa, co może być rezultatem ulepszeń w samym kwestionariuszu, bardziej dostosowanym do oczekiwań i preferencji studentów. Aby skutecznie zachęcić studentów do aktywnego uczestnictwa w wypełnianiu ankiet, można zastosować kilka strategii. Przede wszystkim warto podkreślić znaczenie ich opinii dla doskonalenia jakości kształcenia na uczelni. Zapewnienie anonimowości ocen pozwala studentom śmiało wyrażać swoje rzeczywiste opinie. Natomiast ułatwienie dostępu do ankiet poprzez platformy online, z regularnymi przypomnieniami i komunikatami przed zakończeniem terminu, sprawi, że proces wypełniania będzie bardziej dostępny i zintegrowany z ich codziennym rytmem studiów. Warto również wykorzystać wcześniejsze sukcesy wynikające z ankiet, pokazując, że opinie studentów mają realny wpływ na wprowadzane zmiany i ulepszenia. Personalizacja komunikatów oraz wsparcie ze strony przedstawicieli studentów mogą sprawić, że studenci zobaczą konkretne korzyści płynące z ich udziału w ankietach. Ostatecznie zapewnienie przejrzystości wyników ankiet i pokazanie, jakie konkretne zmiany zostały wprowadzone na podstawie wcześniejszych opinii, buduje zaufanie i zwiększa motywację do aktywnego uczestnictwa w procesie oceny jakości kształcenia.
Działania w zakresie jakości kształcenia na Wydziale Hodowli, Bioinżynierii i Ochrony Zwierząt są zgodne z aktualną Strategią Rozwoju Uczelni oraz wytycznymi Strategii Bolońskiej i opierają się na przepisach prawa, regulacjach wewnętrznych oraz rekomendacjach dotyczących jakości kształcenia zawartych w Standardach i wskazówkach dotyczących jakości kształcenia w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego ENQA oraz innych wytycznych uznanych za dobre praktyki w globalnej przestrzeni edukacyjnej. Jakość kształcenia jest planowana, wdrażana, weryfikowana i doskonalona za pomocą Wewnętrznego Systemu Zapewniania i Doskonalenia Jakości Kształcenia. Badanie efektywności Systemów Zarządzania Jakością Kształcenia prowadzone jest przez dziekana wydziału. Natomiast za opracowanie narzędzi, gromadzenie opinii studentów i opracowanie wyników m.in. ankiet odpowiada koordynator dziekana ds. jakości kształcenia. Poprzez analizę ankiet studenckich typowane są osoby poddawane procesowi hospitacji, co stanowi formę bezpośredniej weryfikacji jakości procesu dydaktycznego. Hospitacja dostarcza konkretnych danych i obserwacji, które uzupełniają wyniki ankiet, przyczyniając się do skuteczniejszego doskonalenia procesu nauczania. Zarówno wyniki ankiet, jak i hospitacje zajęć dydaktycznych wykorzystywane są do doskonalenia Systemów Zarządzania Jakością Kształcenia i zwiększania ich efektywności poprzez wdrażanie rekomendacji oraz podejmowanie działań usprawniających, korygujących i naprawczych opracowanych na podstawie ich wyników. Ankiety studenckie, mimo pewnych ograniczeń, stanowią istotne narzędzie w ocenie i doskonaleniu procesu dydaktycznego. Skuteczne ich wykorzystanie wymaga jednak zrozumienia ich roli, przemyślanych strategii motywacyjnych oraz konsekwentnego podejścia do analizy i implementacji uzyskanych wyników. Integracja ankiet z procesem hospitacji pozwala uzyskać kompleksowy obraz jakości nauczania i stanowi solidne fundamenty dla skutecznych działań doskonalących.
Dr hab. Kamila Puppel, prof. SGGW, koordynator dziekana ds. jakości kształcenia
Dr inż. Jan Slósarz, prodziekan Wydział Hodowli, Bioinżynierii i Ochrony Zwierząt SGGW
Prof. dr hab. Justyna Więcek, dziekan Wydział Hodowli, Bioinżynierii i Ochrony Zwierząt SGGW
