60 lat Rady Towarzystw Naukowych

Pałac Czartoryskich, siedziba Lubelskiego Towarzystwa Naukowego Źródło: ltn.pollub.pl

Rada Towarzystw Naukowych przy Prezydium PAN reprezentuje społeczny ruch naukowy utożsamiany z działalnością towarzystw i stowarzyszeń naukowo-technicznych, których cele statutowe ściśle wiążą się z promocją nauki i dystrybucją wiedzy. W obecnej kadencji Akademii jest jednym z 11 komitetów problemowych przy Prezydium PAN. Celem Rady jest reprezentowanie środowiska naukowego skupionego w towarzystwach naukowych w dyskusjach na temat miejsca nauki, edukacji i szkolnictwa wyższego w polityce państwa. Towarzystwa stanowią emanację siły społecznego zaangażowania w upowszechnianie wiedzy i kształcenie racjonalnych postaw wobec problemów cywilizacyjnych. Na podstawie analizy ich działalności po 1989 roku należy jednak stwierdzić, że potencjał prorozwojowy społecznego ruchu naukowego nie jest doceniony, nawet w aspekcie ich historycznie udokumentowanej roli. Najstarsze towarzystwa naukowe w Polsce mogą poszczycić się ponad dwustuletnią historią: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie (1808), Towarzystwo Naukowe Krakowskie (1815, obecnie PAU), Lubelskie Towarzystwo Naukowe (1818), Towarzystwo Naukowe Płockie (1820). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, aż do wybuchu II wojny światowej, towarzystwa naukowe specjalistyczne i stowarzyszenia regionalne kreowały politykę naukową na równi z uniwersytetami.

W miarę przyjmowania regulacji prawnych po 1945 roku, w tym utworzenia Polskiej Akademii Nauk ustawą z 30 października 1951 roku, rozpoczęto formalizację statusu społecznego ruchu naukowego w formie Komisji Towarzystw Naukowych powołanej w 1957 roku przez PAN. W 1963 roku powołano Radę Towarzystw Naukowych i Upowszechniania Nauki jako stałego organu doradczego Prezydium i Sekretariatu Naukowego PAN, a także towarzystw naukowych oraz innych instytucji społecznych zajmujących się popularyzacją nauki. W styczniu 1975 roku organ ten przekształcono w Radę Towarzystw Naukowych, stanowiącą dziś reprezentację około 330 towarzystw.

W krótkim przeglądzie aktów prawnych, memoriałów i stanowisk dotyczących statusu i funkcjonowania społecznego ruchu naukowego uderza trwałość nierozwiązanych (lub rozwiązanych częściowo) problemów. Pierwszy z nich wiąże się z klasyfikacją, typologią i zróżnicowaniem form oraz obszarów aktywności towarzystw naukowych ogólnych i specjalistycznych. Problem drugi stanowi główną bolączkę społecznego ruchu naukowego w Polsce od 1992 roku, kiedy Komitet Badań Naukowych pozbawił PAN środków na finansowanie działalności towarzystw (do 1991 roku PAN finansował działalność statutową 89 towarzystw specjalistycznych i 6 towarzystw ogólnych i regionalnych); jednocześnie nie powstały żadne mechanizmy subwencyjne na poziomie polityki regionalnej, samorządów, administracji lokalnych, które mogłyby częściowo dywersyfikować środki na działalność społecznego ruchu naukowego.

Rada Towarzystw Naukowych podejmowała liczne inicjatywy w sprawie uregulowania statusu i zasad funkcjonowania towarzystw, włącznie z projektem ustawy. Przykładowo: Memoriał w sprawie rozwoju społecznego ruchu naukowego (1971), Projekt ustawy o towarzystwach naukowych (1974), deklaracja O umocnieniu roli społecznego ruchu naukowego (1979), Memoriał w sprawie kierunków i warunków działalności towarzystw naukowych (1980), W sprawie działalności towarzystw naukowych i ich miejsca w systemie funkcjonowania PAN (1981), Towarzystwa naukowe w Polsce. Stan, zadania, warunki działalności (1983), Propozycje i wnioski uzupełnień do projektu ustawy Prawo o stowarzyszeniach (1984), Towarzystwa naukowe w Polsce. Stan i perspektywy rozwojowe (1987), Memoriał w sprawie zabezpieczenia warunków funkcjonowania i rozwoju społecznego ruchu naukowego w Polsce (2005), projekt ustawy o towarzystwach naukowych (2008), Stanowisko Rady w sprawie roli i zasad funkcjonowania towarzystw i stowarzyszeń naukowych w społeczeństwie wiedzy (2008), Stanowisko Rady Towarzystw Naukowych w sprawie ustawowego regulowania działalności społecznego ruchu naukowego i naukowo-technicznego w Polsce (2019).

Funkcjonowanie RTN w strukturach Akademii istotnie wpływa na pozytywny wizerunek społecznego ruchu naukowego, jednocześnie wzmacniając pozycję towarzystw naukowych w środowisku uczonych i korporacji. Należy podkreślić, że władze PAN dostrzegają potencjał towarzystw jako jednostek prowadzących badania, powiązanych sieciami kooperacji naukowej – także z otoczeniem społeczno-gospodarczym, a przede wszystkim doceniają działalność polegającą na popularyzacji wiedzy i upowszechnianiu nauki (wiele towarzystw naukowych specjalistycznych wydaje czasopisma naukowe lub popularno-naukowe, posiada biblioteki, zbiory muzealne, archiwa). Jednym z formalnych dowodów uznania pracy towarzystw naukowych była uchwała Prezydium PAN podjęta w 1998 roku o współdziałaniu ze społecznym ruchem naukowym.

Po 2004 roku RTN, dostrzegając konieczność pilnego dostosowania regulacji prawnych do prawa wspólnotowego Unii Europejskiej, przygotowała projekt ustawy o towarzystwach i stowarzyszeniach naukowych. Przed ogłoszeniem w styczniu 2009 roku był on szeroko konsultowany w środowisku naukowym, zyskując poparcie m.in.: Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Polskiej Akademii Umiejętności, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych Naczelnej Organizacji Technicznej, konferencji prezesów towarzystw lekarskich, zarządów towarzystw naukowych. Ostatnia dekada funkcjonowania Rady zaznaczyła się stałym przypomnieniem czynnikom decyzyjnym konieczności uregulowania zasad finansowania towarzystw. Rada była organizatorem lub współorganizatorem konferencji oraz trzech kongresów, które sprzyjały nagłośnieniu medialnemu tych problemów. I Kongres Towarzystw Naukowych w 2013 roku odbył się pod hasłem „Towarzystwa naukowe w Polsce: dziedzictwo, kultura, nauka, trwanie”, II – w 2018 – „Rola towarzystw naukowych w świadomości obywatelskiej i kulturowej”, III – w 2022 – „Społeczny wymiar działalności towarzystw naukowych”. W roku jubileuszowym Rada zorganizowała dwie konferencje robocze, w tym w Senacie RP (pod patronatem marszałka senatu prof. Tomasza Grodzkiego), poświęcone koniecznym zmianom prawnym funkcjonowania towarzystw jako podmiotów polityki naukowej państwa. W tym kontekście należy stwierdzić, że towarzystwa naukowe są relatywnie mało obecne jako partnerzy innych podmiotów, np. uniwersytetów, instytutów badawczych. Swoją rolę Rada nadal postrzega jako reprezentację i ochronę interesów wszystkich rodzajów towarzystw, pełniących rozmaite misje edukacyjne i naukowe. Z tego też względu w 2023 roku podjęto inicjatywę aktualizacji słownika towarzystw naukowych, co pozwoli nie tylko na weryfikację danych liczbowych, ale przede wszystkim umożliwi zdefiniowanie problemów zróżnicowanego środowiska społecznego ruchu naukowego.