Lubow Żwanko
Pałac Gubernatorski w Charkowie – dawny gmach uniwersytetu. Źródło: histmag.org
Charków w czasach bezpaństwowości Polski, czyli w okresie od XIX do początku XX wieku, był unikatowym miastem z tego względu, że dwóch Polaków, hrabia Seweryn Potocki i profesor Napoleon Halicki, założyło w nim pierwsze uczelnie wyższe, Uniwersytet Cesarski (1805) i Charkowską Szkołę Weterynaryjną (1851). Druga z wymienionych, dzięki staraniom jeszcze jednego Polaka, profesora Jerzego Poluty, została przekształcona w Instytut Weterynaryjny (1873). Stopniowo miasto stawało się centrum badań biologicznych prowadzonych na tych uczelniach.
Z Charkowem związanych było prawie trzydziestu uczonych z dziedziny nauk biologicznych oraz medycyny. Wielu z nich było znanymi działaczami społecznymi, aktywnie zaangażowanymi w życie miejscowej Polonii, a dwóch – lekarza Władysława Frankowskiego i profesora biologa Leona Cienkowskiego – uważa się za najwybitniejszych i najbardziej zasłużonych obywateli Charkowa. Szereg tych słynnych postaci nie jest znanych w Polsce lub z różnych przyczyn są nieco zapomniane. A więc niniejszy artykuł stanowi zaledwie próbę przybliżenia ich sylwetek współczesnym czytelnikom.
Przyszły wybitny profesor zoolog, urodzony w guberni kijowskiej, studiował na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Wileńskiego, wykazywał wielkie zdolności do nauki. Na przeszkodzie realizacji planów stanęło aresztowanie w 1823 r. za udział w Towarzystwie Filaretów i zesłanie do wewnętrznych guberni Imperium Rosyjskiego. Do Charkowa trafił po paru latach i dzięki wsparciu rektora Uniwersytetu Andrzeja Dudrowicza otrzymał stanowisko wykładowcy mineralogii. W 1829 r. został mianowany na stanowisko profesora. Wykładał zoologię, uporządkował katalog gabinetu mineralogicznego. Był pierwszym malakologiem (badaczem mięczaków) we Wschodniej Europie. Opisał około 15 nowych gatunków mięczaków naziemnych, a także nieznanych na Ukrainie gatunków ptaków, płazów oraz ziemnowodnych.
Prace uczonego zostały uznane za wybitne osiągnięcia nauki. Utrzymywał on kontakty naukowe z kolegami z innych krajów, był członkiem towarzystw przyrodniczych w Genewie, Dreźnie, Heidelbergu, Moskwie. W 1835 r. wyruszył w podróż naukową na Kaukaz, wybrzeże Morza Czarnego i Kaspijskiego. Podczas powrotu do Charkowa ciężko zachorował. Zmarł w 1838 r. po czterech latach walki z chorobą, w ciągu których kontynuował badania naukowe. Został pochowany w Charkowie (grób niezachowany).
Edward Ostrowski. Źródło: polona.pl
Wybitny polski weterynarz, jeden z twórców i dyrektorów Szkoły Weterynaryjnej w Warszawie, jako pierwszy w Polsce i Imperium Rosyjskim zainicjował i opracował zbiór przepisów dotyczących nadzoru nad zwierzętami, a faktycznie zapoczątkował ustawodawstwo weterynaryjne. Można zaliczyć go również do grona podróżników polskich, ponieważ w połowie XIX w. stworzył opis stepów kazaskich.
W charkowskim okresie życia (1853–1859) pracował na stanowisku profesora Charkowskiej Szkoły Weterynaryjnej, założonej w 1851 r. przez innego Polaka, profesora Napoleona Halickiego. Do Charkowa przeniósł się z rodziną z przyczyn zdrowotnych, a również zamierzając poświęcić się pracy dydaktycznej oraz „oddać się wyłącznie uprawie naukowej ulubionego przedmiotu swego”, którym była weterynaria. Na uczelni wykładał patologię, terapię, weterynarię sądową, prowadził klinikę terapeutyczną. Jego zainteresowania naukowe dotyczyły głównie parazytologii.
W ciągu pobytu w Charkowie napisał większość ze swoich 32 prac naukowych, m.in. dwutomową pracę O tworzeniu się robaków u zwierząt. W 1855 r. kierował kilkumiesięczną ekspedycją do stepów kazaskich. Jej owocem była książka Podróż do wewnętrznej Ordy Kirgisko-Kazaskiej w celu weterynaryjnym, opublikowana w 1859 r. w Sankt Petersburgu. Sprawozdanie w opracowaniu literackim ukazało się w tymże roku w Grodnie w języku polskim. Autor wspominał: „Po wykonaniu tej mozolnej pracy przystąpiłem do opisu moich wędrówek w języku polskim w formie listów, które przygotowałem w odpowiedzi na prośbę moich przyjaciół z Charkowa”. Pierwsze cztery listy dotyczą jego ulubionego Charkowa. Edward Ostrowski bardzo polubił to miasto, które stało się miejscem ukochanej pracy i dobrych przyjaciół – przytulnym zakątkiem na ziemi.
Władysław Frankowski. Źródło: kuriergalicyjski.com
O słynnym lekarzu historyk współczesny Dmytro Bagalij pisał: „Pół wieku minęło na obczyźnie, od lat szkolnych do ostatniej chwili życia trwała jego ofiarna działalność na rzecz biednych i niepełnosprawnych”. Władysław Frankowski to wybitny lekarz, filantrop, działacz społeczny, obywatel honorowy Charkowa, w którym mieszkał w latach 1840–1895. Był fundatorem pierwszego prowincjonalnego bezpłatnego szpitala dla dzieci (drugiego na terenie Imperium Rosyjskiego), współzałożycielem Charkowskiego Towarzystwa Medycznego, jednym z najbardziej znanych Polaków w historii miasta.
W ciągu ponad 50 lat pracy udzielił pomocy ponad 200 tysiącom chorych, szczególnie biedocie, dla której ambulatorium lekarza było jedynym miejscem, gdzie mogła uzyskać bezpłatną pomoc medyczną. Wspominano: „Lekarza znał w Charkowie niemal każdy uczeń, zawitał on tu prawie do każdego domu”.
Frankowski brał czynny udział w życiu społecznym miasta, prowadził działalność charytatywną. W ciągu 40 lat uczestniczył w pracach Charkowskiego Towarzystwa Charytatywnego, został wybrany na jego członka honorowego. W latach 1871–1891 był wybierany na rzecznika Charkowskiej Dumy Miejskiej, na której posiedzeniach przedstawiał konstruktywne propozycje dla rozwoju miejscowej wspólnoty.
W 1894 r. jako wyraz uznania zasług dla miasta jego imieniem został nazwany zaułek, przy którym w domu nr 2 od 1876 r. zamieszkał wraz z rodziną. W maju 2018 r. na gmachu byłego Towarzystwa Medycznego przy ulicy Maksymilianowskiej 11 umieszczono poświęconą mu tablicę pamiątkową. Na tablicy pamiątkowej autorstwa rzeźbiarza Katyba Mamedowa umieszczono płaskorzeźbę popiersia lekarza z dziećmi i dedykacją w języku polskim i ukraińskim: „Władysław Frankowski (1816–1895) ‒ lekarz, filantrop, Polak, inicjator powstania szpitala dziecięcego (1878), Honorowy obywatel Charkowa (1892). Wdzięczni Rodacy”.
Leon Cienkowski. Źródło: www.vetpol.org.pl
Dzięki swej działalności w latach 1872–1887 na rzecz rozwoju Charkowa Leon Cienkowski, podobnie jak lekarz Frankowski, został uznany za jedną z najwybitniejszych postaci publicznych, zasługujących na szczególny szacunek. Paradoksalnie w listach do swojego serdecznego przyjaciela Jerzego Aleksandrowicza z dnia 5 września 1872 r. pisał o tym mieście: „W dzikim Charkowie nie mogłem wyszukać lepszego mieszkania jak w Hotelu”, a innym razem wyznawał: „nie chciałbym w śmierdzącym Charkowie swoich kości złożyć”. Przez całe życie nazywał się „warszawiakiem”, marzył o Warszawie, o tym, że po latach wróci do domu.
Jednak właśnie Charków, którego nie lubił, został tym jedynym miastem, w którym wybudował własne gniazdo i dostał możliwość spokojnego prowadzenia badań naukowych. Tu był doceniony finansowo przez władzę miejscową, tu uszanowano jego zasługi dla nauki i charkowian, dla których zrobił dużo ważnych rzeczy ratujących ich życie i zdrowie. Na miejscowym uniwersytecie kierował ogrodem botanicznym, prowadził wykłady z botaniki w Sekcji Przyrodniczej Wydziału Fizyczno-Matematycznego, a także na Wydziale Medycznym. Kilkakrotnie przedłużano mu kontrakt na stanowisku ponadetatowego profesora zwyczajnego.
W Charkowie światowej sławy uczony, mikrobiolog, botanik, bakteriolog, podróżnik, uczony teoretyk, uczony praktyk i utalentowany dydaktyk, jeden z najważniejszych biologów XIX wieku, który przedmiotem badań naukowych prowadzonych na szeroką skalę uczynił „najniższe ustroje”, dokonał swojego największego odkrycia naukowego – szczepionki przeciw wąglikowi. Pierwsze próby z tą szczepionką przeprowadził w latach 1883–1884 w Zakładzie Fizjologii Instytutu Weterynaryjnego. Okazała się ona skuteczniejsza niż ta wykonana przez Pasteura. Ponadto „wakcyna Cienkowskiego” stała się pierwszą szczepionką stosowaną nie tylko w weterynarii, ale także w medycynie Imperium Rosyjskiego. Jej twórcę wdzięczni współcześni nazwali „ukraińskim Pasteurem”.
W zmieniającym się jak w kalejdoskopie życiu uczonego, w którym rożnymi punktami były miasta (Wilno, Ryga, Dorpat, Strasburg, Paryż, Sankt Petersburg, Lipsk, Kazań, Charków, Odessa, Tokio, Hongkong, Singapur), państwa (Imperium Rosyjskie, Egipt, Grecja, Japonia, Norwegia) i kontynenty (Europa, Azja) – Charków był jak niewielkie szkiełko. W związku z nieprzyjemnościami w pracy na Uniwersytecie w Kazaniu, gdzie kierownik katedry zazdrościł mu odkryć i sukcesów, Rothert przeniósł się w 1897 r. do Charkowa, tam wraz z żoną Olgą zamieszkali przy centralnej ulicy miasta – Sumskiej 15. Na miejscowym uniwersytecie objął stanowisko profesora katedry fizjologii roślin.
W latach 1899–1900 kolejny raz przebywał w Lipsku, w laboratorium profesora botanika i fizjologa roślin Wilhelma Pfeffera, gdzie prowadził badania i doświadczenia w zakresie wpływu substancji znieczulających (eter i chloroform) na podrażnienie i ruch roślin. Po powrocie do Charkowa opracował wyniki badań oraz przedstawił je w referatach i artykułach. Główne zainteresowania naukowe były związane z kierunkiem biofizycznym w fizjologii roślin: drażliwość, ruch roślin, fizjologia wzrostu. W 1900 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego katedry botaniki, a już w 1902 r. wyjechał do Odessy i na Uniwersytecie Noworosyjskim objął stanowisko kierownika katedry botaniki oraz kierownika laboratorium botanicznego.
Julian Pęski, lekarz, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, wybitny działacz Polonii, spędził w Charkowie około 50 lat. Przyjechał do miasta wraz z matką po zesłaniu ojca, Romana Pęskiego, uczestnika powstania styczniowego, na Syberię. W latach 1880–1885 studiował na Wydziale Medycznym miejscowego uniwersytetu, otrzymał dyplom lekarza z wyróżnieniem. Przeszedł wszystkie szczeble zawodowe na tej uczelni: od asystenta (1883) do profesora (1910). W 1910 r. uzyskał tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Charkowskiego. Julian Pęski umiejętnie łączył działalność pedagogiczną i naukową. Niejednokrotnie był wybierany na dziekana Wydziału Medycznego oraz dyrektora Kliniki Chirurgicznej uniwersytetu.
W latach 1893–1894 wspólnie z lekarzem-chirurgiem Kuzniecowem opracował i opublikował dane eksperymentalne dotyczące stosowania specjalnego szwu podczas operacji na wątrobie. Metoda ta została wpisana do podstawowych pomocy medycznych z zakresu chirurgii pod nazwą szew Kuzniecowa-Pęskiego. Tę metodę leczenia opisał w pracy O resekcji wątroby. Uczeni opracowali specjalną igłę medyczną do operacji na wątrobie, tzw. igłę Kuzniecowa-Pęskiego. Jego metoda została wdrożona też przez kolegów z zagranicy i wysoko oceniona na zjeździe lekarzy polskich w Szczecinie.
W 1912 r. na ХІІ zjeździe chirurgów Imperium Rosyjskiego Julian Pęski po raz pierwszy przedstawił nowatorską pracę O wczesnym zabiegu usunięcia wyrostka robaczkowego, w której dokonano aprobacji i opisano pionierską wówczas metodykę usunięcia wyrostka robaczkowego. W 1914 r. wspólnie z lekarzem Trofymowem przeprowadził skuteczny zabieg operacyjny ratujący życie bardzo ciężko choremu człowiekowi; wówczas zapalenie wyrostka robaczkowego uważane było za chorobę nieuleczalną.
Jeden ze współczesnych, Teodor Lipiński, powiedział o Pęskim następująco: „(…) był jednym z najbardziej aktywnych członków polskiej kolonii i bliskim przyjacielem młodzieży polskiej, która miała do niego ogromne zaufanie, także w razie jakichkolwiek nieporozumień między polską młodzieżą a polską kolonią zwracali się do niego z prośbą o pomoc i pośrednictwo w rozstrzygnięciu sporów. Wykazał się odwagą osobistą w sytuacji, gdy w kwietniu 1895 r. na ceremonii pożegnania z wybitnym Polakiem Charkowa – lekarzem W. Frankowskim – wygłosił przemówienie w języku polskim. To wystąpienie wywołało nieprzychylne komentarze władz rosyjskich”.
Zygmunt Mokrzecki. Źródło: RCIN
Zygmunt Mokrzecki to wybitny uczony entomolog, profesor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, a także utalentowany uczony-praktyk, który zainicjował stosowanie oprysków lasów prowadzonych przy użyciu samolotów. Dzięki niemu Polska została jednym z pierwszych krajów, w których wprowadzono tę nowatorską metodę odznaczającą się bardzo wysoką skutecznością.
Był on autorem ok. 300 prac naukowych i popularnonaukowych, opublikowanych po polsku, rosyjsku, bułgarsku, niemiecku, francusku, angielsku i włosku, wydrukowanych, m.in. w „Piśmie Entomologii Stosowanej”, „Rosyjskim Przeglądzie Entomologicznym”, „Czasopiśmie Leśnym”, „Notatkach Cesarskiego Towarzystwa Rolnictwa Południowej Rosji”, „Owocarstwie”, „Zeitschrift fur wussenschaftliche Insektbiologie”, „Zeitschrift fur Pflanzenkrankheiten”, „Allgemeine Zeitschrift fur Entomologie”. Pierwszy swój artykuł z obfitej spuścizny naukowej przyszły uczony opublikował w Charkowie, do którego po ukończeniu Instytutu Leśnictwa w Sankt Petersburgu przyjechał w 1890 roku. Poświęcony on był ekologii jedwabnika sosnowego w leśnictwach guberni charkowskiej.
Dwa lata, które Zygmunt Mokrzecki spędził w Charkowie, pozwoliły mu zorientować się w kwestii dalszej działalności zawodowej i naukowej, opublikować pierwszy artykuł naukowy, zebrać pierwszą kolekcję i zrobić pierwsze kroki w karierze zawodowej. W tym krótkim okresie pracował w Charkowskim Zarządzie Mienia Państwowego na stanowisku asystenta leśniczego. Swoje zainteresowania naukowe i życiowe skupił na entomologii, w tym celu przestudiował odpowiednie kursy akademickie na Uniwersytecie Charkowskim, równolegle pracując jako asystent w katedrze zoologii pod kierunkiem znanego zoologa profesora Aleksandra Brandta. Zebrał też kolekcję owadów w powiatach zmijewskim i iziumskim guberni charkowskiej.
W pierwszych dniach września 1895 r. przyjechał do Charkowa Stanisław Nowak, żeby w ciągu kolejnych pięciu lat studiować na Wydziale Medycznym miejscowego uniwersytetu. W 1933 r. ten polski lekarz, społecznik i działacz samorządowy opublikował książkę Z moich wspomnień, na której kartach pozostawił refleksje o czasach studenckich. O Charkowie napisał tak: „Charków liczył w r. 1895 dwieście tysięcy mieszkańców […]. Gmachów monumentalnych, odznaczających się swoją architekturą, Charków nie posiadał; śródmieście było zabudowane dość dobrze, posiadało kilka niebrzydkich i ruchliwych ulic, kilka ładnych placów. Miasto było ośrodkiem życia przemysłowego i handlowego południowej Rosji i stolicą okręgu górniczego Zagłębia Donieckiego i Przydnieprowskiego; Charków był miastem bogatym”.
Charkowskie okresy życia Polaków zaangażowanych w dziedziny nauk biologicznych i medycznych były różne – od kilku lat do kilku dziesięcioleci, ale nawet krótkie pobyty w tym miejscu pozwoliły osiągnąć pewne sukcesy zawodowe. To właśnie w Charkowie uczeni dokonywali wielkich odkryć, które i w XXI wieku ratują ludzi. To w Charkowie pisali prace naukowe i wygłaszali wykłady uczniom, którzy w przyszłości stawali się wybitnymi postaciami. A ponadto miasto było dla nich przytulnym miejscem do życia, chociaż dla niektórych to nie była miłość od pierwszego wejrzenia.
Konsultacja językowa tekstu dr Marcin Lutomierski
Prof. dr hab. Lubow Żwanko, kierownik Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; stypendystka programu POLONISTA (NAWA) realizowanego na Wydziale Nauk Biologicznych i Weterynaryjnych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (2023–2024), specjalizuje się m.in. w historii I wojny światowej (szczególnie uchodźców), procesach migracyjnych XX i XXI w., historii Polonii Charkowa oraz Polaków na terenach Ukrainy Wschodniej.
